زبان‌شناسی زبان‌گرد

تفاوت ضمیر «وی» با «او»

۲۶ دی ۱۳۹۶
تفاوت وی با او

نازنین خلیلی‌پور: یکی از پرسش‌هایی که ممکن است ذهن فارسی‌زبانان را به خود مشغول کرده باشد، تفاوت میان ضمیر سوم‌شخص «وی» و «او»ست. اغلب تصور می‌شود که ضمیر «وی» صورت کهن‌تری باشد و به‌کاربردن آن رسمی‌تر؛ اما باید گفت هردو پیشینۀ کهنی دارند و یکی کهن‌تر از دیگری نیست.

درحقیقت، اگر به زمان عقب‌تری، مثلاً به دورۀ اوستایی و فارسی باستان، بازگردیم، نیای این‌دو به ستاکِ ضمیریِ ava-/hāu- خواهد رسید. در دورۀ باستانِ زبان‌های ایرانی، ضمایر بسته به نقش و جایگاهشان در جمله به هشت حالت صرف می‌شده‌ و سه شمار (مفرد، مثنی و جمع) و سه جنس (مذکر، مؤنث و خنثی) داشته‌اند؛ ازاین‌رو، برای مثال، ستاکِ ضمیریِ ava-/hāu- روی‌هم به پانزده شکلِ صرفی در متون اوستایی دیده می‌شود (Jackson, 1892: 123; cf. Kent, 1953: 68-69).

در دورۀ میانۀ زبان‌های ایرانی، یعنی دورۀ فارسی میانه (پهلوی)، حالت‌های هشت‌گانۀ باستان و شمار و جنس از میان رفته‌اند، و تنها دو صورتِ ōy و awē باقی مانده‌اند. گمان می‌رود که در اوایل دورۀ میانه، ōy برای حالت صریح و awē برای حالت غیرصریح به کار می‌رفته است و اولی در فارسی «او» و دومی «وی» شده است (آموزگار و تفضلی، ۱۳۸۲: ۶۸، پانوشت ۱).

مثال برای حالت غیرصریح در دورۀ میانه:
u-š xwēš āfrīn kard, awē-z āfrīn kard
«او خود را آفرین کرد، وی را نیز آفرین کرد.» (کتیبۀ شاپور سکانشاه در تخت‌جمشید، شمارۀ ۱، cf. Gignoux, 1972: 13; Nyberg, 1964: 126-127)

مثال برای حالت صریح در دورۀ میانه:
pas kē tigr ō ān cēdāg abganēd ōy dast nēw
«پس هرکه تیر بر آن چینه افکَنَد، او نیو دست است.» (تحریر پهلوی کتیبۀ شاپور در حاجی‌آباد، Nyberg, 1964: 122-123).

به بیانی ساده‌تر، ضمیر «وی» بازماندۀ صورتِ awē در فارسی میانه است و ضمیر «او» بازماندۀ صورتِ ōy.
در فارسی نو، هر دو ضمیر باقی مانده‌اند، ولی تمایز دستوری ندارند؛ بااین‌همه، آگاهان به این موضوعْ «او» را در حالت فاعلی یا در جایگاه فاعل به‌کارمی‌برند و «وی» را در حالت‌های غیرفاعلی.

مثال برای حالت فاعلی در فارسی نو: «او به خانه آمد.»
مثال برای حالت غیرفاعلی درفارسی نو:
«گروهی وی را دیدند که به خانه می‌رفت.» / «پلیس مدارک و اسناد را به وی تحویل داد.» / «از وی پرسیدم.»

بااین‌حال، ازآنجایی که فارسی نو لزوماً از قواعد دستوری فارسی میانه پیروی نمی‌کند، به‌کاربردن این‌دو به جای همدیگر غلط نیست و چه بسا شواهد فراوانی نیز وجود داشته باشد؛ بنابراین، نگارنده در پی تجویز قاعده‌ای دربارۀ این دو ضمیر نیست و در این یادداشتِ کوتاه صرفاً پیشینۀ آن‌ها را یادآوری کرده است.

منابع
آموزگار، ژاله و احمد تفضلی (۱۳۸۲). زبان پهلوی. تهران: انتشارات معین.
Gignoux, Ph. (1972). Glossaire des inscriptions Pehlevi et Parthes. CII. Suplementary Series. Vol. I. London.
Jackson, A. V. W. (1892). Avesta Grammar and Reader. Stuttgart: W. Kohlhammer.
Kent, R. G. (1953). Old Pedrsian. New Haven & Connecticut: American Oriental Society.
Nyberg, H. S. (1964). A Manual of Pahlavi. Wiesbaden: Otto Harrossowitz.

این مطالب را هم خوانده‌اید؟

۴ نظر

  • پاسخ محسن حسینی خواه ۲۶ دی ۱۳۹۶

    خیلی خوب بود و استفاده کردیم. ممنون از نویسنده و آقای شکرالهی

  • پاسخ زهره عارفی ۲۹ دی ۱۳۹۶

    خانم خلیلی عزیز از یادداشت خوبتان در خصوص پیشینه این دو ضمیر ممنونم.
    اما به نظر می رسد در امروزه روز ما میان این دو فرق می گذاریم اگرچه می توان در بیشتر متن ها «او» را جایگزین «وی» کرد، اما گاهی برعکس آن جایز نیست. «وی» معمولا برای اشخاصی به کار می رود که مرتبه و جایگاهی بالاتر از گوینده دارند و «او» بیشتر در مقام صمیمت به کار گرفته می شود.
    برای مثال: اگر در خصوص یک استاد یا سخنران صحبت می کنیم، (اگرچه می توانیم «او» خطابش کنیم، اما ترجیح می دهیم به جهت پست و مقام او را «وی» خطاب کنیم.)
    «رییس دانشگاه در پیام خود به دانشجویان گفت… وی هم چینین افزود…»
    اما در مقام صمیمت گوینده و مخاطب؛ استفاده از «وی» نه تنها جایز نیست بلکه برای مخاطب امروز خنده دار خواهد بود. به مثل:
    «مینا آمد؛ او تنها آمده.»
    اگر این جمله را دو دوست به هم بگویند و بخواهند به جای «او» از «وی» استفاده کنند، باید دلیل خوبی هم برای آن در متن وجود داشته باشد و الا چنین طرز گفتاری جای سوال خواهد داشت.
    اگر این گفت و گو صمیمانه باشد استفاده از «وی» بیشتر

  • پاسخ احمد ۲ بهمن ۱۳۹۶

    البته «وی» یک کاربرد دیگر هم پیدا کرده که در انیمیشن های دیرین دیرین است!

  • پاسخ ناشناس ۱۲ بهمن ۱۳۹۶

    عالی بود.

  • Leave a Reply to ناشناس لغو نظردهی

    three × four =

    Back to Top