خوابگرد: «با گارد باز» مجموعه‌ی بيست داستان کوتاه «حسين سناپور» ـ يکی از نويسندگان محبوبم ـ را هنوز نخوانده‌ام. معمولا نويسنده‌ها رمان‌های‌شان را پس از مجموعه‌داستان‌شان منتشر می‌کنند، ولی سناپور  پس از رمان‌های «نيمه غايب» و «ويران می‌آيی» مجموعه‌داستانش «با گارد باز» را تازگی‌ها با نشان نشر چشمه منتشر کرده. چون اين کتاب را نخوانده‌ام، چيزی نمی‌توانم بنويسم. بنابر اين تا به يک مسافرت چند روزه ـ به پاس‌داشت ياد مادرم ـ می‌‌روم و برمی‌گردم، پيشنهاد می‌کنم يادداشت انتقادی پدرام رضايی‌زاده را درباره‌ی اين کتاب بخوانيد.

نويسنده‌ی مهمان: پدرام رضايی‌زاده
پيش‎بينی کار منتقد و خواننده‎ی جدی ادبيات نيست، اما پيش‎داوری چيزی‌ست که معمولا پيش از آن‎که کتابی را دست بگيريم، دچارش می‎شويم. دليل اصلی اين‎که کتابی آن‎چنان که بايد و شايد ـ وآن‎گونه که انتظارش را داشته‎‎ايم ـ سر ذوق‎مان نمی‎آورد شايد همين باشد که پيش‎داوری‎ها‎ی‎مان درست از آب در نمی‎آيند. حالا گناه ما نيست اگر وقتی داريم داستان‎های مجموعه‎ی «با گارد باز» سناپور را می‎خوانيم، دل‎مان می‎خواهد همان‎ حسی را تجربه کنيم که «نيمه غايب» و «ويران می‌آيی» به ما بخشيده بودند. گناه ما نيست اگر دل‎مان می‎خواهد کلمات غافلگيرمان کنند يا آن‎قدر تا صبح توی ذهن‎مان بچرخند که حتا يادمان برود چه بهانه‎ای بايد برای خواب ماندمان بتراشيم. سناپور هم تقصيری ندارد، وقتی وضعيت بی‎حساب و کتاب بازار کتاب و نشر او را وادار کرده که داستان‎هايی را که بايد سال‎ها پيش ـ و قبل از رمان‎هايش ـ منتشر می‎شدند، امروز روی پيشخوان کتاب‎فروشی‎ها ببيند. اين‎جا هيچ کس مقصر نيست؛ فقط اين پيش‎داوری‌ست که گاهی همه چيز را خراب می‎کند!

مثل پروانه برقص ، مثل زنبور نيش بزن!
تقريبا نيمی از بيست داستان مجموعه‎ی «با گارد باز» را داستان‎های بسيار کوتاه تشکيل می‎دهند؛ داستان‎‎هايی که ظاهرا در همه جای دنيا پذيرفته شده‎اند جز ايران! من واقعا نمی‎دانم اين اساتيدی که اصولا اعتقادی به داستان‎های بسيار کوتاه ندارند و در بهترين حالت ـ و اگر لطف‎شان شامل حال نويسنده‎ی نگون‎بخت شود ـ داستان‎های مذکور را طرح‎هايی ناتمام و ضعيف می‎دانند، کی قرار است از خر شيطان پياده شوند؛ اما اين را خوب می‎دانم که بررسی و تحليل چنين داستان‎هايی با معيارهای سنجش داستان کوتاه کاری‎ست کاملا اشتباه. داستان‎های بسيار کوتاه سناپور هم  از نظر تکنيکی ـ بهتر است بگويم تکنيک‎ها و اصول اوليه‎ی داستان‎نويسی ـ ضعف خاصی ندارند. يعنی داستان از نقطه‎ی A آغاز می‎شود (که اين نقطه‎ی A بی هيچ مقدمه و حاشيه‎ای کاملا در بطن ماجرا قرار دارد و محل مناسبی برای شروع داستان‎هايی از اين دست است) و با يک حرکت اصولی و منطقی به نقطه‎ی فرضی B می‎رسد. حرکت منطقی و اصولی را اين طور تفسير کرده‎اند که نويسنده از ايجاد شاخه‎های جديد در داستانش بپرهيزد، حضورجملات ـ و حتا کلمات ـ اضافی را در داستانش به حداقل برساند و تصوير مشخص و گويايی را در فضايی محدود شکل دهد. داستان‎های بسيارکوتاه اين مجموعه تقريبا ـ و نه کاملا ـ اين ويژگی‎ها را دارند، اما با اين وجود لذتی که انتظارش را داريم به ما نمی‎بخشند.

ساختار داستان‎های بسيار کوتاه به گونه‎ای‎ست که در عمل مجالی برای بازی‎های تکنيکی در داستان ـ آن‎گونه که در يک داستان کوتاه می‎تواند باشد ـ وجود ندارد. بنابراين لذتی که قرار است به خواننده منتقل شود، ارتباط تنگاتنگی با «مسأله و موضوع داستان» پيدا می‎کند. سناپور به يقين ـ و بهتر از من ـ می‎داند که هر طرحی قابليت تبديل شدن به يک داستان بسيار کوتاه را ندارد. به نظرم يکی از دلايلی که داستان‎های بسيار کوتاه او «معمولی» ـ و نه «درخشان» ـ جلوه می‎دهند ، به «مسأله»‎ی داستان‎های او مربوط شود. نکته‎ی ديگری که به جذابيت چنين داستان‎هايی می‎افزايد، سطح و لايه‎ی پنهانی‎ست که در پس سطح اصلی داستان ـ و معمولا پس از پايان داستان ـ شکل می‎گيرد و در ذهن خواننده رشد می‎کند و پيش می‎رود. اين سطح دوم می‎تواند يا با يک پايان غافلگير کننده ـ و به شکلی آنی ـ آغاز شود و يا در ادامه‎ی روند داستان به شکلی تدريجی از سطح اوليه به لايه‎ای عميق‎تر برسد. کم‎رنگ بودن لايه‎ی دوم داستان به ويژه اگر با معضل «طرح نامناسب داستان» نيز همراه شود، خواننده را به نقطه‎ای می‎رساند که در پايان داستان از خودش بپرسد: "خب، که چی؟" قبول بفرماييد که چنين سؤالی می‎تواند به سادگی هر نويسنده‎ای را ناکار ‎کند!

سطح دوم مورد اشاره، در داستان‎های بسيار کوتاه سناپور يا حضور ندارد (مثل داستان‎های «صندلی»، «روحش با ماست» و «صف»)  و يا تنها در حد يک کلمه‎ی بسيار ساده شکل می‎گيرد و تمام می‎شود (نمونه‎اش داستان‎های «آوازی کوتاه برای پدربزرگ» و «آب دهان»). داستان‎ «فرمان» هم به نوعی خواننده را در پايان داستان رها می‎کند که اگر نمره‎ی منفی نداشته باشد، ويژگی آن‎چنان مثبتی هم به حساب نمی‎آيد. با اين حال جسارت سناپور در اختصاص دادن حجم قابل توجهی از مجموعه داستانش به داستان‎های بسيار کوتاه، آن هم در شرايطی که کم‎تر کسی ‎اين داستان‎ها را جدی می‎ گيرد، قابل تحسين است. ضمن آن‎که نمونه‎های قابل‎قبولی از داستان‎های بسيار کوتاه هم در اين مجموعه به چشم می‎خورند که به سادگی می‎توانند مخاطب‎شان را سر حال بياورند: داستان‎های «شب»، «محاصره»، «اعلاميه» ـ اگرچه تا حدی قابل پيش‎بينی‎ست ـ و «صخره‎نشين» ـ که به نظرم يک پيشنهاد خوب به داستان‎نويسی امروز ماست.

چشم‌هايت را باز کن ، گاردت را ببند!

«حالا فهميدی که برای من باختن هيچ معنايی ندارد، همان‎طور که بردن هيچ معنايی ندارد. من از برد و باخت گذشته‎ام، و اين چيزی‎ست که تو نمی‎فهمی و برای همين هم می‎بازی. حالا می‎توانی بفهمی چرا با گارد باز بازی می‎کنم، و چرا به هر چی بيرون اين چهارگوش طناب‎پيچ می‎گذرد کاری ندارم...»
از داستان «با گارد باز»

آن طرف طناب‎های گره‎خورده، روی سکو ايستاده‎ای. صدای‎مان را نمی‎شنوی. شايد هم دوست نداری که بشنوی. حق داری، همه چيز آن‎جايی‎ست که تو ايستاده‎ای. هياهوی ما فقط حواست را پرت می‎کند، نمی‎گذارد جدی باشی و فقط به کارت فکر کنی؛ جدی هم که نباشی دير يا زود کارت تمام است. صدای‎مان را نمی‎شنوی، اما ما باز فرياد می‎زنيم. می‎دانيم بين راندها، وقتی روی آن چهارپايه‎ی کوچک و کهنه می‎نشينی تا چند ثانيه‎ای نفس بگيری، حرف‎های ما را با خودت مرور می‌کنی؛ همه‎ی آن چيزهايی را که وانمود کرده‎ای نشنيده‎ای. بعد يادت می‎افتد يک نفر از ميان جمعيت فرياد زده بود: چشم‎هايت را باز کن، گاردت را ببند!

دل‎مان می‎خواهد بدانی که «ماه و پروين» را دوست داشته‎ايم؛ بلندترين داستان مجموعه‎ات را. همان که ما را به ياد رمان‎هايت می‎اندازد. فکر می‎کنيم اگر همان سال 69 که تمامش کردی، يا دست کم اوايل دهه‎ی ۷۰ منتشر می‎شد، يک اتفاق در داستان کوتاه آن سال‎ها شکل می‎گرفت؛ حالا اما فقط يک داستان خوب به حساب می‎آيد که البته در قحطی اين روزها اصلا چيز کمی نيست. می خواستيم بگوييم شايد اگر «ماه و پروين» کمی ـ و فقط کمی ـ کوتاه‎تر می‎شد، بيش‎تر ذوق‎زده‎مان می‎کردی.

دل‌مان می خواهد فرياد بزنيم «تاريکی» داستان خوبی‎ست چون برخلاف بعضی داستان‎هايت به «موقعيت داستانی» بيش‎تر از «شخصيت‎پردازی» توجه کرده‎ای. دوست داريم بگوييم ريتم، زبان، فضاسازی و نگاه خلاقانه‎ی حاکم بر  داستان «باگارد باز» را دوست داشتيم و ممنون‎ايم از سه داستان کوتاه خوبی که هديه دادی به‎مان. و بپرسيم مگر نه اين‎که نويسنده بهتر است هم‎پای زبان حرکت کند و حتا از آن پيشی بگيرد؟ مگر نه اين‎که دوره‎ی داستان‎هايی مثل «تير و کمان نشانه» و «طريق» همان سال‎های پر شر و شور دهه‎ی هفتاد بود و ديگر کسی سراغی از آن‎ها نمی‎گيرد؟ دوست داشتيم کنار گوشت زمزمه کنيم که نتوانستيم اين دو داستانت را تمام کنيم و حالا مدام از خودمان می‎پرسيم که ما عقب افتاده‎ايم از زبان يا...؟

دل‎مان می‎‌خواهد باز برايت هورا بکشيم، برای رمان‎هايت بيش‎تر از داستان‎هايت البته؛ زنگ راند بعدی را اما زده‎اند! فقط خاطرت باشد: «به خاطر ما هم که شده گاردت را ببند...»

پيوند
:: احترام به ويرانی نسل سوخته‌ی انقلاب
نگاهی به رمان «ويران می‌آيی» ـ ۲۹ فروردين ۱۳۸۳!