بازنشر بی‌ویرایش یادنامه‌ای که کاربر «آدورنو»، ۲۰ آبان، در سی‌ساله شدن قتل غفار حسینی در ایکس منتشر کرد
تازه ۲۶ روز بود که از دیدن چند روزه‌ی فرزندانش به ایران بازگشته بود. چند روز قبل از ۲۰ آبان به یکی از دوستان نویسنده‌اش گفته بود که دیشب با جعبه شیرینی، برای آخرین تهدیدها به خانه‌ام آمده بودند.
ما هرگز نخواهیم دانست که دکتر غفار حسینی، نویسنده‌ی ممنوع‌کار، مترجم و استاد اخراجی دانشگاه ملی، چه در آن آخرین “بازجویی دوستانه” به حرامیان وزارت اطلاعات گفته بود که ناگهان نه دیگر جواب تلفن‌هایش را داد و نه وقتی دوستانش در کانون نویسندگان، به خانه‌اش مراجعه کردند، در را بر آن‌ها گشود.
هرگز نخواهیم دانست که چه بر سر او در شامگاه ۲۰ آبان ۱۳۷۵ رفت، وقتی گماشتگان بُت اعظم، شبانه به خانه‌اش یورش بردند، کتکش زدند و با تزریق پتاسیم، سکته‌اش دادند.
تا چند روز هیچ‌کس خبردار نشد. تا که همسایگان به کلانتری اطلاع دادند، چراغ‌ها روشن است و صدای رادیو قطع نمی‌شود.
علت تهدید کردنش، پافشاری او بود به حق آزادی بیان و مخالفتش با سانسور، و به حضور فعالی که در “جمع مشورتی کانون نویسندگان” داشت.
بعدها اما گفتند که دلیل کشتن و سر به نیست کردنش، این بود که به قول هوشنگ گلشیری با یک جمله، قوی‌ترین تحلیل‌ها را از وضعیت می‌کرد، و به گفته‌ی اسماعیل نوری‌علا، با دقت شگفت‌انگیزی، منطق تهدیدها و سرکوب “برادران حرامی” را حدس زده بود.
گواهش همان هشداری بود که چند ماه قبل از شامگاه ۲۰ آبان که برای آخرین‌بار سراغش رفتند و با تزریق سم او را کشتند، به همکارانش داد.
به دوستانش در کانون نویسندگان گفته بود که نه دعوت انجمن نویسندگان ارمنستان را باور می‌کنم و نه به شما توصیه می‌کنم که به این سفر بروید. گفته بود این دام وزارت اطلاعات است. می‌خواهند همگی‌تان را با اتوبوس به ته دره بیاندازند.
که همین هم بود!
دو بار تلاش برای کشتن ۲۰ نویسنده و شاعر با پرت کردن اتوبوس نویسندگان به انتهای دره، که البته نتیجه نداد و موجب رسوایی جهانی‌شان شد.
برای همین هم، حرامیان سراغ دکتر غفار حسینی رفتند تا انتقام شکست‌شان را از کسی بگیرند که در آخرین متنی که در جمعی از دوستان نویسنده‌اش چند ماه پیش از قتلش خوانده بود، گفته بود؛ اجازه نمی‌دهم از من چیز دیگری بسازند، «حتی اگر می‌خواهند این پیکر زنده را که هوای سنگین راه نفسش را بسته است، مُثله کنند، از شکل بیندازند، گوشت و استخوانش را خمیر کنند…»
متولد سیزدهمین روز فروردین سال ۱۳۱۳ در یکی از محرومترین روستاهای اطراف الیگودرز، در خانواده‌ای پر جمعیت و کشاورز بود.
رنج، قرین تمام دوران زندگیش بود؛
از همان کودکی که پس از چند سال کار بر روی زمین و کمک به خانواده، به عشق با سواد شدن، در ده سالگی راهی الیگودرز می‌شود و روزها در دکان یکی از آشنایان پادویی و نظافت‌کاری می‌کند و شب‌ها به اکابر می‌رود و در همان مغازه می‌خوابد.
۱۴ ساله است که برای کارگری و کمک خرج خانواده راهی اهواز و سپس آبادان می‌شود تا در تلمبه‌خانه‌ی پالایشگاه نفت دو شیفت کار کند.
همان‌جاست که شب‌ها با تمام خستگی به درس خواندن ادامه می‌دهد و از مهندسان و کارمندان خارجی در آبادان، قدری زبان انگلیسی می‌آموزد.
دو چیز در این سال‌ها ذهن غفار حسینی را برای همیشه شکل داد؛ نقش رنج آدمی و فقر در خُرد شدن کرامت و حقوق انسانیش،
و دوم، نقش مخرب روحانیون در تحمیق مردم و تعمیق شکاف‌های اجتماعی به قصد حفظ جایگاه خود.
در همین دوره است که در محفل‌های مطالعاتی کارگران شرکت می‌کند و تصمیم می‌گیرد که هر طور شده، برای شرکت در کنکور راهی تهران شود.
در ۲۷ سالگی به تهران می‌آید، کنکور می‌دهد و در رشته‌ی ادبیات انگلیسی دانشگاه تهران پذیرفته می‌شود.
در طول مدت تحصیل، جدا از کارگری و سپس کارمندی، با سرودن شعر و ترجمه برای مجلات گذران زندگی می‌کند و در ۱۳۴۸ موفق می‌شود با رتبه‌ی ممتاز فوق‌لیسانس خود را در رشته‌ی جامعه‌شناسی از دانشگاه تهران اخذ کند.
او که پیش‌تر از سال ۱۳۴۵ به دعوت یکی از دوستان نویسنده‌اش، برای همکاری در تنظیم اساسنامه‌ی “سازمان تعاون کشور” از طرف شرکت ملی نفت به ساختمان نخست‌وزیری معرفی می‌شود و مدتی در دفتر یکی از معاونت‌های امیرعباس هویدا، کار می‌کند و بابت تسلطش به چند زبان و آشناییش به مبانی علوم اجتماعی، مورد توجه قرار می‌گیرد و به عنوان ناظر به حوزه‌ی انتخاباتی مسجد سپه‌سالار فرستاده می‌شود.
اما گزارشی که از تقلب گسترده در آن حوزه‌ی انتخاباتی می‌دهد و از تغییر کل صندوق رأی می‌دهد، به مذاق مدیر ارشد خوش نمی‌آید و او هم قید کار را می‌زند و برای همیشه راهی جهان تدریس، نوشتن و ترجمه می‌شود.
دکترای جامعه‌شناسی خود را از دانشگاه سوربن فرانسه گرفت و پیش از انقلاب به دعوت بهرام بیضایی برای تدریس کرسی “جامعه‌شناسی هنر” در دانشکده‌ی هنرهای زیبا و “دپارتمان تئاتر” مشغول به کار شد.
تا که رسید موسم ننگین “انقلاب فرهنگی” و فصل اخراج دلدادگان به فرهنگ و خانه‌نشینی و بیکاری آن‌هایی که زیاد می‌دانستد.
و او نیز در کنار بسیارانی دیگر محروم شد از تدریس،
و ما و فرزندان این خاک محروم شدیم از آموختن‌ها.
سال‌ها بعد وقتی از “جدال‌های بی‌پایان روشنفکری” در جمع دوستان و مهمانی‌های خانوادگی پدرش یاد می‌کرد، نیلوفر بیضایی در جایی گفته است که خوب به خاطر دارد “عمو غفار” علیرغم نگاه چپ‌گرایانه‌اش به مسائل انسانی،
از همان ابتدا کمترین تردیدی به تباهی پیش‌رو نداشت و می‌گفت؛
منِ روستایی، منِ کارگر، منِ فقر دیده، نیک می‌دانم که روحانی‌جماعت چه نگاهی به مردم و به فرهنگ این سرزمین دارد و چه روزگار سیاهی را برای ایران رقم خواهد زد.
همین شد که همراه همسرش، فرنگیس خانم فروتن و دو فرزندش، مانلی و مزدک، پس از اخراج و بیکاری، دوباره راهی اروپا شد.
مدتی در یک پانسیون در لندن زندگی کردند و کار، و کمی بعد به پاریس مهاجرت کردند.
در تمام مدتی که از ایران دور بود، ایران از جانش دور نبود. جدا از نوشتن و ترجمه، همراه برخی دوستانش، پیگیر راه‌اندازی “کانون نویسندگان در تبعید” شد.
دکترای ممتاز جامعه‌شناسی از فرانسه، استاد اخراجی دانشگاه در ایران، شاعر و مترجم، از تهیه‌کنندگان اساسنامه‌ی شورای تعاونی کارگران و روشنفکری که برای اولین‌بار با او از جامعه‌شناسی ادبیات و با چهره‌هایی نظیر لوسین گلدمن، آشنا شدیم،
برای گذران زندگی خانواده‌اش، درست مانند دوران نوجوانی و کودکیش به کارگری بازگشت و در پاریس در دکه‌ی روزنامه‌فروشی مشغول شد.
یک‌بار در پاسخ به دوستی که از او پرسیده بود؛ روزگارت چون است؟
گفته بود؛
با این‌که دست‌هایم در لجن گرفتارند، اما شرفم پاک است و خودم را نمی‌فروشم.
چند سالی به همین منوال می‌گذرد تا سال ۷۱ که از طرف دانشگاه بهشتی برای تدریس دعوت می‌شود.
با این‌که به دوستان نویسنده‌اش می‌گوید خوش‌بین نیست، اما چون سخت دل در گرو تعهدش به فرهنگ و فرزندان این سرزمین دارد و خواهد رفت.
خانواده‌اش را در پاریس می‌گذارد و تنها راهی وطن می‌شود. اما پس از یک ترم تدریس حکم اخراجش دوباره صادر می‌شود و موسم فشارها و عسرت اوج می‌گیرد.
در این مدت جدا از ترجمه‌ی چند اثر مهم از جمله “تاریخ ترکان آسیای میانه” همچنین “هنر و جامعه” نوشته‌ی رژه باستید، کتاب دوران‌ساز “جامعه‌شناسی رمان” را ترجمه و ما را با متفکری به نام لوسین گلدمن آشنا می‌کند.
بی‌سبب نبود که وقتی بعدها محمدجعفر پوینده آثار دیگری از گلدمن را به فارسی برگرداند، آن‌ها را به نام و یاد دوستش غفار حسینی تقدیم کرد که به گفته‌ی پوینده، کشته‌ی راه قلم شد.
و شگفتا که اندکی بعد، خودِ پوینده نیز بدست حرامیان و در فصل ننگین “قتل‌های زنجیره‌ای حکومت” به خاک نشست!
وَه که چه تلخ روزگاری را به دیده‌ی جان زیستیم و چه نکبتی را به چشم سر دیدیم.
دکتر غفار حسینی در همین چند سال کوتاهی که پس از بازگشتش به ایران گذراند، لحظه‌ای از کار فکری و تلاش برای دفاع از سنگر آزادی دست نکشید.
چه آن زمان که با حضور موثرش در کنار سایر اعضای کانون نویسندگان و دوستانش در “جمع مشورتی” امضای خود را پای بیانیه‌ی معروف ۱۳۴ نویسنده گذاشت، و در اعتراض به ربودن و کشتن علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، خطاب به حکومت شب‌زدگان، در فرازی از آن آورده بودند؛
سانسور به هر بهانه‌ای در صلاحیت هیچ‌کس یا هیچ نهادی نیست و نوشتند:
«اگر چه توضیح واضحات است، باز می‌گوییم ما نویسنده‌ایم، ما را نویسنده ببینید»
چه آنگاه که پیش از کشته شدن احمدمیرعلایی مترجم به دست حرامیان، در گفتگو با منصور کوشان در زمستان ۱۳۷۲ از این گفت که مسئله را به کمی و زیادی سانسور تقلیل ندهیم.
«حکومت وظیفه دارد اگر نویسنده‌ای یا شاعری یا محققی کتابش منتشر شد و چند نفری ریختند سر این بابا که تو چیزی نوشته‌ای که ما خوشمان نیامده، از او حراست کند»
خودش نیک می‌دانست که آن حرامیان که به کشتن چراغ آمده‌اند، آن “آتش به اختیارها” از زیر عبای چه کسانی بیرون زده‌اند،
برای همین بود که می‌گفت، مسئله را به سانسور و مجوز انتشار و اجازه‌ی کار تقلیل ندهید و وارد بازی “هسته‌ی سخت و هسته‌ی نرم” نشوید.
شب را شب بنامیم و ظلمات را ظلمات!
در میزگردی که به مناسبت سنگ‌اندازی‌ها پیش راه تشکیل “کانون نویسندگان ایران” با حضور جمعی از اعضاء برگزار شده بود،
در مقام جامعه‌شناس از این گفت که هر چند سیاست‌های حکومت و آنچه محسوس است، پر از خطا و تبعیض است،
اما مصیبت اهل فرهنگ و مردمان این سرزمین بیش از این معضل، در این‌است که؛
«هر آنچه که به آن عمل می‌شود نوشته نشده… مشکل ایـن اسـت کـه نمی‌دانیم دقیقا آنچه که نانوشته است، چیست»
همین بود که به “تکاپو” گفت؛ رشد فرهنگی یعنی حرکت کردن «یعنی پا را فراتر گذاشتن، یعنی فراتر از چارچوب‌های تعیین شده در قانون اندیشیدن»
و در فرازی درخشان به یادگار ثبت کرد آن‌گه را که استبداد هرگز نفهمید، در طول تاریخ این خاک؛
«چه بسا آرمان‌های نویسندگان و شعرای یک مملکت سال‌ها و حتا قرن‌ها از قوانین موجود و آنچه که در سطح جامعه می‌گذرد فراتر رود»
و برای همین کشته شد!
او که وقتی “حقوق فرهنگی چون حقوق بشری” را نوشت و ترجمه کرد و از او پرسیدند چه اصراری به ترجمه‌ی چنین آثاری، گفت:
«برای حق آزادی دانستن، به عنوان یک حق انسانی، که مهمترین حق‌هاست»
رساله‌ای که در جایی از آن با کنایه به استبداد می‌گوید؛
«حق فرد انسانی نسبت به فرهنگ… بیش از هر چیز توسط تهیدستی یا اختناق سیاسی از آنان سلب می‌شود»
چه بسا غفار حسینی با طرح آن پرسش اساسی، حساسیت حرامیان را بیش از پیش به خود معطوف کرد، وقتی که نوشت:
«تمرکز سیاسی تا چه از نظر فرهنگی مفسده آمیز است؟
چگونه می‌توان این تناقض را توجیه کرد که در میان فرهنگ آفرینان درست همان‌هایی که سخت در اشتیاق دست یافتن به توده‌ها هستند، عملا کمتر توفیق این را می‌یابند…»
کشته شدن سعیدی سیرجانی و قتل احمد میرعلایی از یک‌سو، و سر خم نکردن “اعضای جمع مشورتی” کانون نویسندگان از سوی دیگر،
همچنین سفر کوتاهی که غفار حسینی برای دیدن فرزندانش به پاریس کرد،
حساسیت “برادران” را نسبت به او بیش از پیش کرد.
خصوصا وقتی یادداشتی را که برای انتشار نوشته بود و در جمع برخی دوستانش، از جمله دکتر جواد مجابی، امیرحسن چهل‌تن و منصور کوشان خواند که در آن گفته بود آنچه حکومت قصد دارد از کانون نویسندگان و خواست آزادی بسازد، تشییع جنازه‌ای است «من یکی در این مراسم شرکت نمی‌کنم»
یادآور همان جمله‌ی درخشانی که در نشریه‌ی “تکاپو” از او ثبت شد:
«این دیگر کانون نویسندگان نخواهد بود. آن یک عروسک مقوایی بی‌چهره بی‌هویت است»
تا کمی بعد که خبر رسید انجمن نویسندگان ارمنستان از کانون نویسندگان ایران دعوت کرده است که با حضور و سخنرانی جمعی از نویسندگان، مبادلات فرهنگی میان دو کشور تقویت شود.
موضوع که در “کانون مشورتی” طرح می‌شود، علیرغم برخی تردیدها به موافقت سفر می‌رسد.
غفار حسینی مخالفت می‌کند و می‌گوید انجمن نویسندگان ارمنستان از این پول‌ها ندارد که چنین دعوتی کند و این موضوع در بهترین حالت، بازی سیاسی برای خریدن وجهه‌ی بین‌المللی برای حکومت است.
هوشنگ گلشیری بعدها گفت:
«در جلسات ما، غفار حسینی معمولا جملات حکیمانه می‌گفت و گاهی توی خال میزد»
همان‌جا بود که خطاب به دوستان نویسنده‌اش گفت:
«همه‌تان را می‌اندازند توی دره!»
دوبار تلاش گماشتگان بُت اعظم در پرت کردن اتوبوس ۲۱ نویسنده و شاعر، البته با گیر کردن معجزه‌آسای اتوبوس در گردنه‌ی جاده، به یک تخته‌سنگ و پرت نشدنش به ته دره،
هر چند به بازداشت، دستگیری و بازجویی نویسندگان توسط “برادران حرامی” و شب‌زدگان وزارت اطلاعات در همان شب واقعه کشید،
اما جبران حیثیت از دست رفته‌ی حکومت، نیاز به قربانی داشت و چه کس بهتر از غفار حسینی که به قول دوستانش، موجب خشم فرومایگانِ نظام شده بود، بابت چندین مرتبه پیش‌بینی کردن میزان دنائت حرامیان!
او که در جلسات بحث درباره‌ی منشور کانون در کمیته‌ی کوچک چهار نفره که براساس نظر جمع مشورتی، شرکت ِفعال می‌کرد، مدتی بود تحت فشار و تعقیب قرار گرفته بود.
اما به گفته‌ی دوستانش «اهل خود بزرگ کردن و هیاهو نبود و قصد نداشت با گفتن از آزارهای بی‌امان و احضارهایش» در روند پیگیری بابت تهیه‌ی و تنظیم “منشور کانون نویسندگان ایران” وقفه ایجاد شود.
فشارها هر روز بیشتر بر او و دوستانش اوج می‌گرفت، جانش فرسوده شده بود و هر چه تلاش می‌کرد تا به گفته‌ی خودش «زندگی بهتر و آینده‌ی درخشان‌تری برای فرهنگ و فرزندان آینده‌ی ایران بسازند» نمی‌گذاشتند تا او و دوستانِ روشنفکرش نتیجه بگیرند.
همین آرزو را در مقدمه‌ی “تاریخ ترک‌های آسیای میانه” نوشت:
«مترجم امیدوار است که با ترجمه این کتاب نقش کوچکی در شناخت گذشته پُر فراز و نشیب اقوام آسیای میانه و اقوام ایرانی‌تبار ایفا کرده باشد.
با این امید که شناخت گذشته به تفاهم و همزیستی اقوام مختلف در این سرزمین‌ها و از جمله در سرزمین ما بیانجامد و کینه و نفرت داشتن و ستیزه با یکدیگر جای خود را به همکاری و همیاری و همدلی بسپارد»
اما آن‌ها از جَنَمی دیگر بودند. همان‌که شاعر برایشان گفته بود:
«ما فریاد می‌زدیم: چراغ! چراغ!
و ایشان درنمی‌یافتند.
سیاهی چشمِشان
سپیدی کدری بود اسفنج‌وار
شکافته
لایه‌بر لایه‌بر
شباهت برده از جسمیّتِ مغزشان.
گناهی‌شان نبود:
از جَنَمی دیگر بودند.»
جَنَمی دیگر!
همان‌که خودش، سال‌ها پیش‌تر در رساله‌ای که بر “مرگ یزدگرد” بهرام بیضایی نوشته بود و هرگز در زمان حیاتش منتشر نکرد، گفته بود.
می‌نویسد؛ تاریخ هر ملت را دو گروه ثبت می‌کنند، مورخان و ثبت اسناد کنندگان که «چنان که می‌بینند یا می‌خواهند ببینند و یا مأمورند که چنان ببینند، می‌نگارند»
و هنرمندان که تاریخ را به گونه‌ای دیگری درک می‌کنند؛
«در کارگاه خیال خود و با تصویرها و مفاهیم حذف شده از تاریخ رسمی… و روایت کردن از روزگار مردمان سرکوب شده»
همان‌جاست که از حکومت‌های تاریخ ایران می‌نویسد که یا در جریان تشکیل خود و یا در هنگام استقرار دراز مدت خود «همواره بر دو ستون اصلی تکیه داشتند؛ نیروی جنگی و دین»
و در مقام جامعه‌شناس، در تحلیلی شگفت‌انگیز، که در ظاهر بر یک نمایش در همان سال ۱۳۵۸ نوشته است، دکتر غفار حسینی می‌نویسد؛
حکومتی که نیروی جنگ و سرکوب، و نهاد دین را با هم پیوند دهد تا «کار رعیت سامان بگیرد» باید نیک بداند؛
هرگاه که اعتقاد مردمان به دین سست شود، چون دین و دولت یگانه شده‌اند…
نه فقط دین از انجام وظیفه‌ی خود که وعده‌ی زندگی سعادتمندانه در دنیای دیگر است بازمی‌ماند…
که نیروی جنگی و سرکوب نیز از انجام وظیفه خود ناتوان و کار حکومت “زار” خواهد شد.
بی‌دلیل نبود که رساله‌اش را با این فراز از متن درخشان بیضایی تمام کرد که؛
«شما را که درفش سپید بود این بود داوری تا رأی درفش سیاه آنان چه باشد»
رساله‌ای که بیست سال پس از قتلش، منتشر شد!
خسته نه، فرسوده‌اش کرده بودند؛ با احضارها، بازجویی‌ها، تهدیدها و ممنوعیت‌ها.
برای دیدن فرزندان و همسرش پس از چند سال دوری، کوتاه مدتی به پاریس رفت.
حرامیان نگران بودند که در این رفت و آمدها، چه تصویری از واقعیت به خوانندگان اروپایی خواهد داد.
همین شد که وقتی در مهر ۱۳۷۵ به ایران بازگشت تا همراه دوستانش پیگیر مطالبات کانون نویسندگان باشد و پژوهش نیمه تمام و ترجمه‌هایش را به سرانجام برساند، سراغش رفتند.
۲۶ روز پس از بازگشتش به ایران، در شامگاه ۲۰ آبان ۱۳۷۵ برای آخرین‌بار باز کرد درهای خانه‌اش را، این‌بار اما به روی قاتلانش.
چند شب پیش‌تر در تماس تلفنی به دوستانی در خارج از کشور گفته بود؛ “آقایان” با جعبه‌ی شیرینی به دیدنم آمده بودند و تذکراتی دوستانه داده‌اند.
نوری‌علا می‌گوید؛ این پیامی بود به ما که بدانیم زیر ضرب است.
و ۳۰ سال پیش در چنین شبی، حرامیان ضربه‌ی نهایی را زدند.
ما هرگز نخواهیم دانست، به دقت، که چه بر سر دکتر غفار حسینی در آن شب رفت و پیش از آن‌که شکنجه‌اش کنند و نامش را جاودان، چه‌ها گفت!
چند روز بی‌خبری، تماس‌های بی‌جواب، در زدن‌های بی‌پاسخ و اصرار یکی دو همسایه به کلانتری محل…
در را که گشودند، او قرن‌ها بود که رفته بود.
خواسته بودند تا نور جانش را خاموش کنند، اما چراغ‌ها روشن بود؛
زیرا که فرهنگ این خاک، در تاریک‌ترین شب‌ها نیز به نور امید، زنده است.
درست مثل احمد میرعلایی مترجم که پیش‌تر در همین ماه کشتند و به دیوار خیابان میر اصفهان تکیه‌اش داده بودند و گفته بودند؛ سکته کرده،
اما دخترش روی دستان پدر، جای دو تزریق دیده بود،
درست مثل سعیدی سیرجانی نویسنده که پیش‌تر از میرعلایی در همین ایام به ضرب پتاسیم، و به دستور مستقیم دجال، “رستگارش” کرده بودند،
دکتر غفار حسینی را با تزریق سم به رگ‌هایش کشتند.
در گزارش نخست پزشکی قانونی، مرگ “مشکوک” بود اما بعدها گفتند در ۶۲ سالگی سکته‌ی مغزی کرده است.
تا گزارش کمیته‌ی دفاع از حقوق بشر در سوئد رسید و اعلام شد؛ غفار حسینی را با تزریق آمپول پتاسیم کشته‌اند!
برخی دوستان و اعضای خانواده‌اش خواستند تا او را در پاریس به خاک بسپارند.
اما عاشق‌تر از این‌ها بود؛ وصیت کرده بود در دامنه‌های زاگرس، در روستای فرج آباد الیگودرز با خاک ایران یکی شود.
کمی بعد، وقتی فشارهای حرامیان بر نویسندگان فزونی گرفت، کمی قبل از آن‌که احمد تفضلی، محمد مختاری، محمدجعفر پوینده، مجید شریف، پیروز دوانی و فروهرها در فصل ننگین “قتل‌های زنجیره‌ای حکومت” جاودان شوند،
در بازجویی از هوشنگ گلشیری و فرج سرکوهی، حرامیان به نویسندگان گفته بودند که پیام را گرفتید؟
«خبر را هاشمی (مهرداد عالیخانی) در یک جلسه‌ی بازجویی به من داد و گفت غفار را هم حذف کردیم»
اجازه دهید این کوچکترین ادای احترام را با فرازی که خودش در مقدمه‌ی کتاب مهم “هنر و جامعه” نوشت، به پایان ببریم،
که آنچه درباره‌ی روژه باستید نوشته بود، بیش از همه، مصداق زندگی درخشانِ خودش شد:
«او مردی بزرگ و انسان‌دوستی گرانقدر بود و زندگی خود را وقف تحقیق درباره دنیای پر رمز و راز هنر و گشودن روزنه‌ای از دانش بر دنیای و هم‌آلود و نیمه تاریک آدمیان تسخیر شده، و رهائی آنان از چنگ توهمات ذهن آدمی نمود»
دکتر غفار حسینی ۳۰ سال پیش در چنین شبی در تاریخ این خاک خسته از ستم، جاودان شد!
