ساموئل بکت را در ایران بیشتر با نمایشنامه‌های «در انتظار گودو» و «دست‌آخر» و رمان‌های سه‌گانه‌ی «مُلوی»، «مالون می‌میرد» و «نام‌ناپذیر» می‌شناسیم؛ آثاری ماندگار که باعث شدند جایگاه او به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نویسندگان قرن بیستم تثبیت شود.
اما در پاییز ۱۹۳۶، بکت سی‌ساله هنوز نویسنده‌ای گمنام بود. نخستین رمانش، «مرفی»، منتشر نشده بود و خودش در زندگی شخصی و مسیر نویسندگی‌اش سرگردان بود. در چنین وضعیتی از ایرلند راهی کشوری شد که تنها سه سال از به قدرت رسیدن هیتلر در آن می‌گذشت؛ آلمان.
بکت شش ماه در آلمان از این سو به آن سو رفت، از موزه‌ها و مجموعه‌های هنری دیدن کرد، با هنرمندان و روشنفکران به معاشرت نشست و مشاهداتش را در دفترچه‌هایی نوشت که اصلاً قصد انتشارشان را نداشت. ۹۰ سال بعد، تابستان امسال، این یادداشت‌ها برای نخستین بار به‌صورت کامل، همراه با متن اصلی انگلیسی، ترجمه‌ی آلمانی و توضیحات پژوهشی مفصل در قالب یک کتاب ۱۳۵۲ صفحه‌ای منتشر شده با عنوان «ساموئل بکت: دفترچه‌های سفر به آلمان؛ ۲۸ سپتامبر ۱۹۳۶ تا اول آوریل ۱۹۳۷».
اهمیت این دفترچه‌ها فقط در شناخت سال‌های شکل‌گیری جهان ادبی ساموئل بکت نیست. این یادداشت‌ها و دفترچه‌ها تصویری زنده از زندگی روزمره، فضای فرهنگی، یهودستیزی و مناسبات اجتماعی آلمان نازی هم ترسیم می‌کنند؛ تصویری از نگاه نویسنده‌ای جوان که احتمالاً روحش هم خبر نداشت تجربه‌های این سفر چگونه در آثار آینده‌اش بازتاب خواهد یافت؛ از جمله وقتی «در انتظار گودو» را خلق کرد.
توماس مولتسان، روزنامه‌نگار و نویسنده‌ی آلمانی، در مقاله‌ای با عنوان «سریع نولده بخر!» که در روزنامه‌ی آلمانی «یونگه ولت» منتشر شده، با تکیه بر این یادداشت‌ها سفر بکت را برای خوانندگان بازخوانی کرده است. نویسنده عنوان مقاله را از جمله‌ای در یادداشت‌های خودِ بکت گرفته است که وقتی در نوامبر ۱۹۳۶ شنید قرار است کتاب‌های مربوط به آثار ارنست بارلاخ و امیل نولده را ممنوع کنند، نوشت: «سریع نولده بخر!»
آن‌چه در ادامه می‌خوانید، برگردان فارسی این مقاله است.
█ «فکرِ رفتن و خلاص‌شدن از این‌جا آرامش‌بخش است!» ساموئل بکتِ سی‌ساله این جمله را در سپتامبر ۱۹۳۶ در نامه‌ای به دوست شاعرش توماس مک‌گریوی نوشت. او می‌خواست ایرلند را ترک کند؛ ترجیحاً برای همیشه. نخستین رمانش «مرفی»، که شخصیت اصلی آن تصویری طنزآمیز و ایرلندی از «آدم معمولی» است، به پایان رسیده بود و در انتظار انتشار بود. بکت می‌خواست از مادرش، مِی، دور شود؛ مادری که مدام سرزنشش می‌کرد که چرا چهار سال پیش، به خاطر هنری که نان‌وآب نداشت، از شغل پردرآمد تدریس در کالج ترینیتی دوبلین استعفا کرده است.
می‌خواست از حومه‌ی مرفه‌نشین فاکس‌راک هم دور شود؛ جایی که درباره‌ی رابطه‌ی عاشقانه‌اش با مری منینگ، هم‌دانشگاهی سابق و متأهلش، پچ‌پچ می‌کردند.
برنامه‌ی سفرش هنوز مبهم بود و مسیر مشخصی در نظر نداشت. هزینه‌ی این ماجراجویی جسورانه قرار بود از پس‌انداز شخصی، کمک‌های مالی مادرش و منابع دیگر تأمین شود. سرانجام، نه چندان از سر علاقه، بلکه بیشتر به دلیل ارزانی، کنجکاوی و نیز برای تقویت توانایی درک زبان آلمانی، «رایش سوم» را انتخاب کرد؛ کشوری که در آن زمان رونق اقتصادی چشمگیری را تجربه می‌کرد. حمله‌ی گسترده‌ی نازی‌ها به آثار هنری و برگزاری نمایشگاه سیار «هنر منحط» نیز در آستانه‌ی وقوع بود.
به این ترتیب، بکت خطر کرد و شاید آخرین فرصت خود را برای آشنایی نزدیک با هنر پیشرو آلمان آزمود، به این امید که بتواند جایگاهی هم به‌عنوان منتقد هنری برای خود دست‌وپا کند. در شش ماه پیش رو، هنرهای تجسمی بسیار بیشتر از ادبیات توجهش را جلب می‌کردند. بااین‌حال، سرانجام در آکادمی قدیمی درسدن بود که ایده‌ی نمایشنامه‌ای به ذهنش رسید که بعدها او را در سراسر جهان مشهور کرد.
ناظری غیرسیاسی؟
پژوهشگران آثار بکت درباره‌ی این سفر او از شمال تا جنوب آلمان، که به‌هیچ‌وجه هم بی‌هدف نبود، گمانه‌زنی‌های فراوانی کرده‌اند. بکت پیش‌تر، در سال ۱۹۲۸، در تعطیلات میان‌ترم از پاریس به کاسل در شمال ایالت هسن رفته بود تا دخترعموی محبوبش، پگی سینکلر، و پدر و مادر او را ببیند؛ زوجی یهودی که به خریدوفروش آثار هنری اشتغال داشتند. او تجربه‌های آن سفر را در سال ۱۹۳۲ در بخش‌هایی از رمان ناتمام «رؤیای زنان معمولی تا نسبتاً خوب» بازتاب داد.
دیردری بیر، که در سال ۱۹۷۸ و در زمان حیات بکت زندگی‌نامه‌ی او را نوشت، از این نویسنده، که بعدها به جنبش مقاومت فرانسه پیوست، تصویری ارائه می‌دهد که در آن، بکت در سفر شش‌ماهه‌اش به آلمان، هنرمندی دور از واقعیت‌های پیرامون، غیرسیاسی، خودمحور و زیبایی‌پرستی نامتعارف است. بنا بر برداشت او، بکت اساساً متوجه فضای ملتهب سیاسی و روانی آن روزگار و یهودستیزی فراگیر نشده بود.
این برداشت سرانجام در سال ۱۹۹۶ اصلاح شد؛ زمانی که جیمز نولسون، پژوهشگر برجسته‌ی ادبیات انگلیسی و بنیان‌گذار آرشیو بکت در دانشگاه ردینگ، برای نخستین بار بخش‌هایی از یادداشت‌های ناشناخته‌ی سفر او را در فصل دهم زندگی‌نامه‌ای با عنوان «محکوم به شهرت: زندگی ساموئل بکت» منتشر کرد. این کتاب در سپتامبر ۱۹۹۶ در بریتانیا منتشر شد، اما مطبوعات فرهنگی آلمان در آن زمان تقریباً اعتنایی به این انتشار مهم و بحث‌برانگیز نکردند.
بکت شش دفترچه‌ی خاطرات را که با خطی ریز و فشرده پر شده بودند، در زیرزمین آپارتمانش در بلوار سن‌ژاک پاریس نگهداری می‌کرد. اگر برادرزاده و متولی میراث ادبی‌اش، ادوارد بکت، در دسامبر ۱۹۸۹ آن‌ها را پیدا نمی‌کرد و برای بررسی در اختیار نولسون نمی‌گذاشت، این دفترچه‌ها احتمالاً همان‌جا خاک می‌خوردند.
ترجمه‌ی کامل آلمانی این دفترچه‌ها، که همگی لحنی کم‌وبیش بدبینانه دارند، تازه اکنون با اجازه‌ی ادوارد بکت در انتشارات زوهرکامپ آلمان منتشر شده است. حاصل کار، مجموعه‌ای پژوهشی و حجیم است که متن اصلی انگلیسی را در کنار ترجمه‌ی آلمانی گابی هارتل قرار می‌دهد؛ ترجمه‌ای که به‌گفته‌ی نویسنده‌ی مقاله، در بیشتر موارد دقیق و سنجیده است. مارک نیکسون از دانشگاه ردینگ و اولیور لوبریش از دانشگاه برن نیز یادداشت‌های توضیحی مفصلی بر آن افزوده‌اند. کتاب علاوه بر پس‌گفتاری روشنگر، شامل فهرست اصلاحات متن، جدول زمانی، نقشه‌ی مسیر سفر و نمایه‌ای سودمند از نام اشخاص و مکان‌ها است.
آن‌چه بکت حتا از هم‌خانه‌هایش پنهان می‌کرد و راز نگه می‌داشت، قطعاً چیزی نبود که بخواهد در معرض دید عموم قرار گیرد.
او مجموعه‌ای از یادداشت‌های شخصی و خودکاوانه به جا گذاشته بود؛ نوشته‌هایی سرشار از علاقه به هنر، اشتیاق به مطالعه و میل سیری‌ناپذیر به نوشتن که در آن‌ها مشاهدات خود را از روزگارش ثبت کرده بود؛ از زمخت‌شدن جامعه و درعین‌حال بزرگواری انسان‌ها، از بربریت و انسان‌گرایی، از آمادگی برای خشونت و اشتیاق به صلح.
این‌که بکت بعدها این دفترچه‌ها را نابود نکرد و شاید در گذر زمان به‌سادگی وجودشان را از یاد برد، از سوی ویراستاران کنجکاو و بی‌پروای کتاب به‌منزله‌ی رضایت ضمنی او برای انتشار پس از مرگش تعبیر شده است.
در این یادداشت‌ها، با اندکی احساس معذب‌بودن، به شرحی مفصل، بی‌پرده و گاه زمخت از انواع ناراحتی‌های جسمی بکت نیز برمی‌خوریم؛ گرفتاری‌هایی که حتی نابغه‌ها و برندگان جایزه‌ی نوبل هم از آن‌ها در امان نیستند. بکت از ضعف مثانه رنج می‌برد و تقریباً در هر صفحه از دفترچه‌هایش واژه‌ی عامیانه‌ی انگلیسی «piss»، به معنای «شاشیدن»، دیده می‌شود. او همچنین گرفتار جوش‌ها و عارضه‌های آزاردهنده‌ی پوستی و سرماخوردگی مزمن بود.
شگفت‌آور این‌که با وجود این مشکلات، هرگز به پزشک مراجعه نکرد؛ احتمالاً هم از سر شرم و هم برای صرفه‌جویی، چون بودجه‌ی سفرش به‌سرعت رو به پایان بود. چه رسد به این‌که به فکر مراجعه به روان‌پزشک بیفتد. در عوض، با نوشتن در دفترچه‌هایی که قرار نبود برای آیندگان به یادگار بمانند، به‌نوعی خوددرمانی می‌کرد و فشارهای روحی‌اش را بیرون می‌ریخت.
بکت روزنامه‌خوانی مشتاق بود و پیش از سفر، اطلاعات فراوانی از مطبوعات ایرلند، از جمله روزنامه‌ی «آیریش تایمز»، به دست آورده بود. در طول اقامتش نیز روزنامه‌های گوناگون آلمانی را دنبال می‌کرد، با آگاهی کامل از این‌که مطبوعات این کشور تحت کنترل و یکدست‌سازی رژیم نازی قرار گرفته بود.
او همچنین با دقت به آن‌چه «صدای مردم» خوانده می‌شد، گوش می‌داد. بکت، به‌عنوان نویسنده‌ای شیفته‌ی کتاب و مشتری دائمی کتاب‌فروشی‌ها، آگاهانه در پی گفت‌وگوهای رودررو با کتاب‌فروشان بود. بیشتر آن‌ها افرادی تحصیل‌کرده بودند و در فضای نسبتاً امن کتاب‌فروشی‌هایشان، هنگام گفت‌وگو با خارجیانی که بی‌طرف تلقی می‌شدند، آزادانه‌تر سخن می‌گفتند. بکت در همین گفت‌وگوها با شگفتی دریافت که تقریباً همه‌جا هنوز می‌توان «تمام آثار» توماس مان را پیدا کرد.
ازاین‌رو، یادداشت‌های روزانه‌ی بکت به‌هیچ‌وجه «تأملات یک انسان غیرسیاسی» نیست بلکه مشاهدات دقیق یک خارجی از صحنه‌های عمدتاً روزمره‌ی کشوری بیگانه است. او از این منظر بیرونی و با تردیدی فزاینده، «آلمان نوین» را کشوری توصیف می‌کند که در وضعیتی به‌شدت معلق و ناپایدار گرفتار شده بود؛ میان رخوت سیاسی، فرصت‌طلبی برای پیشرفت شغلی، مقاومت‌های گاه‌به‌گاه و عمدتاً منفعلانه، و انتظار مشتاقانه‌ی اکثریتی که گویی به «در انتظار خدا، هیتلر» دل بسته بودند.
از یک سو، بکت از رفتار مسافران آلمانی در مهمان‌خانه‌ی هاپه در هامبورگ سرگرم می‌شد؛ مسافرانی که هنگام پخش یکی از سخنرانی‌های تبلیغاتی بی‌پایان از رادیو، یکی پس از دیگری با بی‌حوصلگی از جا بلند می‌شدند و اتاق را ترک می‌کردند. از سوی دیگر، شیفتگی شبه‌مذهبی برخی شنوندگان آشفته‌اش می‌کرد؛ کسانی که مسحور و مجذوب، به خطابه‌های پرخاشگرانه از رادیوهای موسوم به «گیرنده‌ی مردمی» گوش می‌سپردند.
بکت تقریباً همه‌جا یهودستیزی فراگیر را، هم در میان صاحبان قدرت و هم در میان مردم، ثبت می‌کرد. در ورودی شمالی کلیسای دومینیکن در رگنسبورگ متوجه شد که عبارت حک‌شده‌ی «درود بر خدا!» را با تکه‌کاغذی پوشانده‌اند که روی آن شعار تحمیلی و باب روز «درود بر هیتلر!!!» را نوشته بودند. در درسدن نیز شعاری یهودستیزانه بر دیوار ساختمانی او را به‌شدت متأثر کرد: «یهودیان در این محل حق ندارند بیل بزنند!»
مانع اصلی و آشکار بکت در ارتباط با دیگران، زبان بود؛ به‌ویژه در مناطقی که گویش‌های محلی رواج داشت. او از سال ۱۹۲۸ آلمانی آموخته بود و دانش زبانی‌اش برای خواندن آثار گوته، هولدرلین و شوپنهاور به زبان اصلی کفایت می‌کرد، اما گفت‌وگوی معمولی همچنان برایش دشوار بود. او در یادداشت ۱۸ اکتبر ۱۹۳۶ با آهی از سر درماندگی نوشت: «حتا گوش‌دادن هم تلاشی طاقت‌فرسا است و حرف‌زدن ناممکن. (…) چه مضحک است این تقلا برای آموختن سکوت به زبانی دیگر!»
دسترسی آسان‌تر به آثار هنری
بکت در دوم اکتبر ۱۹۳۶، پس از حرکت از کورک و گذر از لوهاور، با کشتی بخار «اس‌اس واشینگتن» به هامبورگ رسید. از همان ابتدا، با کم‌رویی می‌کوشید سر صحبت را با دیگر مهمانان محل اقامتش باز کند. ابتدا در اقامتگاهی در شماره‌ی ۴۷ خیابان کولونادن ساکن شد و سپس به مهمان‌خانه‌ای ارزان‌تر در شماره‌ی ۴۴ خیابان شلوتر، در محله‌ی گریندل، نقل‌مکان کرد. صاحبان مهمان‌خانه، خانواده‌ی هاپه، با او رفتاری گرم و خانوادگی داشتند. آن‌ها که در شهری بندری و بین‌المللی زندگی می‌کردند، اندکی انگلیسی می‌دانستند.
بکت از دوشیزه‌ای به نام شون، اهل کیل، رمان‌هایی از رودولف گئورگ بیندینگ و مجموعه‌ی «اشعار برگزیده»ی راینر ماریا ریلکه را امانت گرفت. مرتب به کتابخانه‌ی دولتی می‌رفت و میان نگارخانه‌ی هنری هامبورگ و خیابان رپربان، مرکز تفریحات شبانه‌ی شهر، در رفت‌وآمد بود.
او در کنسولگری بریتانیا درخواست معرفی‌نامه‌ای کرد تا بتواند آسان‌تر به انبارهای نگارخانه‌ی هنری هامبورگ و موزه‌ی هنر و صنایع دستی راه پیدا کند و آثار هنر مدرنی را ببیند که دیگر از دسترس عموم خارج شده بودند.
در دفتر گردشگری کنار عمارت آلستر، راهنمایی مهمی دریافت کرد که در ادامه‌ی اقامتش به کار آمد؛ این‌که بهتر است به «دفتر امور بین‌الملل دانشگاهی» دانشگاه هامبورگ مراجعه کند. در آنجا، هلنه فرا، مدیر خوش‌برخورد و کاردان این دفتر و بنیان‌گذار «کمیته‌ی زنان برای رسیدگی به امور خارجیان ساکن هامبورگ»، بی‌درنگ به کمکش آمد.
بکت که در اتاق هتل با وسواس واژگان و دستور زبان آلمانی را تمرین کرده بود، به‌واسطه‌ی فرا در ۱۷ اکتبر با کلودیا آشر، زنی ۳۴ساله، آشنا شد تا بتواند با او به آلمانی گفت‌وگو کند. آشر او را در سخنرانی‌ها و نمایشگاه‌ها همراهی می‌کرد و توجهش را به چند مجموعه‌ی خصوصی ممتاز آثار هنری جلب کرد.
آن دو در ترجمه نیز به یکدیگر کمک می‌کردند. آشر از بکت خواست در ترجمه‌ی مقاله‌ای از «مجله‌ی بریتانیایی پزشکی فیزیکی» کمکش کند و در عوض، ترجمه‌ی آلمانی‌ای را که بکت خود از شعر عاشقانه‌ی «کاسکاندو» تهیه کرده بود، تصحیح کرد. بااین‌حال، حتا رابطه‌ای عاشقانه و گذرا هم میان‌شان شکل نگرفت. بکت درباره‌ی او با لحنی طنزآمیز نوشت: «حرف‌هایش درباره‌ی برنامه‌ی «قدرت از راه شادی» مرا می‌کشد!»*
به لطف ارتباطات گسترده‌ی فرا، فرصت‌های تازه‌ای پیش روی بکت قرار گرفت. در اواسط نوامبر، در خیابان اوستربک در محله‌ی وینترهوده، به دیدار روزا شاپیره، مورخ هنر، رفت. با شگفتی دریافت که در آپارتمان مجلل او، واقع در ساختمانی متعلق به اواخر قرن نوزدهم، نه‌فقط تمام نقاشی‌ها از کارل اشمیت‌روتلف بودند بلکه حتا پاکت‌های سیگار، زیرسیگاری‌ها و بالش‌ها نیز طرح‌هایی از همین هنرمند داشتند.
این حامی تازه در ۱۹ نوامبر امکان ورود بکت به طبقه‌ی بالایی و تعطیل‌شده‌ی ساختمان قدیمی نگارخانه‌ی هنری هامبورگ را فراهم کرد؛ جایی که آثار مهم نقاشی اکسپرسیونیستی را نگهداری می‌کردند.
بکت در ۲۱ نوامبر، به لطف آلیس، بیوه‌ی ماکس زاورلانت، مورخ هنر و مدیر نگارخانه که در سال ۱۹۳۴ درگذشته بود، توانست در خانه‌ی او مجموعه‌ی خصوصی ارزشمند همسرش را ببیند؛ مجموعه‌ای شامل نقاشی‌هایی از ارنست لودویگ کیرشنر، کارل اشمیت‌روتلف و کارل بالمر.
به توصیه‌ی آلیس، در ۲۳ نوامبر مهمان کارگاه مارگاریتا دوریو شد و در آنجا به‌عنوان مدل در برابر اریش هارتمن، نقاش اکسپرسیونیست، نشست.
به لطف حمایت زوج هنردوست دوریو، بکت همچنین به گنجینه‌ی هیلدبراند گورلیت، مجموعه‌دار وسواسی آثار هنری، در خیابان آلته رابن در محله‌ی روترباوم راه یافت. در آنجا از دیدن آثاری از ماکس بکمان، زیدلر، امیل نولده و اتو دیکس شگفت‌زده شد؛ آثاری که بعدها برخی از آن‌ها مفقودشده به شمار می‌رفتند.
چیزی نگذشت که این شیفته‌ی هنر توانست به خانه‌ها و کارگاه‌های هنرمندان و مجموعه‌داران وابسته به انجمن هنری «سِسِسیون هامبورگ» راه پیدا کند؛ انجمنی که در سال ۱۹۳۳ منحل شده بود. بکت پیاده شهر را می‌گشت و با مردم ارتباط برقرار می‌کرد. مسافت‌های طولانی می‌پیمود؛ از جمله تا بلانکنزه، محله‌ای اعیان‌نشین، و گورستان وسیع اولسدورف که فضای آن الهام‌بخش طرحی ادبی درباره‌ی گورستان شد.
پیش‌تر در آلتونا نیز به آرامگاه فریدریش گوتلیب کلوپشتوک، شاعر کلاسیک آلمانی، ادای احترام کرده بود. او بعدها، در سال ۱۹۶۱، این تصویرپردازی مرگ‌اندیشانه را در رمان بینامتنی خود، «این‌طور که هست»، گنجاند؛ رمانی که خودش آن را به انگلیسی نیز ترجمه کرد.
بیش از همه، شیوه‌ی تازه‌ی نصب تابلوها در نگارخانه‌ی هنری هامبورگ توجهش را جلب کرد؛ شیوه‌ای که هارالد بوش در سال ۱۹۳۵ به کار گرفته بود: هر نقاشی با فاصله‌ای از اثر بعدی، در امتداد یک خط و بر دیواری سفید نصب شده بود.
در همین دوران، این آزاداندیش علاقه‌ای پرشور به آثاری پیدا کرد که ممنوع، بدنام یا تحقیر شده بودند؛ آثار اتو دیکس و ماکس بکمان، بارگر یا بارلاخ، اریش هکل و به‌ویژه ادوارد مونک.
بکت بیش از دو ماه در این شهر بندری ماند. برای محافظت از خود، در بحث‌های سیاسی معمولاً زبان به کام می‌گرفت، اما به‌عنوان ناظری دقیق، هرگز چشم بر واقعیت‌ها نمی‌بست. در مسائل زیبایی‌شناختی همواره هوشیار و حساس بود. برای مثال، هنگامی که شنید قرار است آثار مربوط به بارلاخ و نولده را از موزه‌ها بیرون ببرند، در ۱۰ نوامبر ۱۹۳۶ با شتاب در دفترش نوشت: «سریع نولده بخر!»
او خیلی زود با هنرمندان پیشرویی چون کارل بالمر، ویلم گریم و کارل کلوت نیز دوست شد. تا زمان ترک هامبورگ در چهارم دسامبر ۱۹۳۶، یازده بار از نگارخانه‌ی هنری و هفت بار از موزه‌ی هنر و صنایع دستی بازدید کرده بود و در این میان، کتاب‌های فراوانی درباره‌ی هنر خریده بود.
ستایش تنهایی
پس از مهمانی کوچکی برای خداحافظی در سالن غذاخوری خانواده‌ی هاپه، سفر هنری بکت از لونبورگ به هانوفر ادامه یافت؛ جایی که به گوتفرید ویلهلم لایبنیتس، فیلسوف و دانشمند جامع‌الاطرافی که ستایشش می‌کرد، ادای احترام کرد.
در موزه‌ی هرتسوگ آنتون اولریش در براونشوایگ، خودنگاره‌ی جورجونه چنان مجذوبش کرد که سه بار به آن موزه بازگشت. بااین‌حال، در کنار این شور و شوق، شنیدن سخنان تند یهودستیزانه در یک میخانه اندکی بدگمان و مضطربش کرد. برای آرام‌شدن، در سینمای زالباو به تماشای فیلم کمدی «اگر همه‌ی ما فرشته بودیم» نشست و سفرهایی هم به شهرهای کوچک اما غنی از نظر فرهنگی، از جمله ریداگس‌هاوزن و ولفنبوتل، کرد. انگیزه‌ی اصلی این سفرها دیدن بناهای معماری بود، اما می‌خواست رد پای لسینگ را نیز دنبال کند.
پس از توقفی کوتاه در هیلدسهایم، به برلین رسید و در هتل میان‌رده‌ی «تسور دویچن تراوبه» اقامت کرد. در این شهر تقریباً یک ماه تمام را در جزیره‌ی موزه‌ها گذراند و بازی ورنر کراوس را در نقش اصلی نمایش «گیگس و انگشتر او» ستود.
در پایتخت رایش، برخلاف هامبورگ، از مردم فاصله می‌گرفت. حال روحی‌اش دیگر تحمل معاشرت و رفت‌وآمد با دیگران را نداشت. دلتنگ خانه بود و نگرانی مالی رهایش نمی‌کرد. در نامه‌ای اندوهگین به مری منینگ، به تاریخ ۱۳ دسامبر ۱۹۳۶، نوشت: «این سفر دارد به شکست می‌انجامد. آلمان وحشتناک است. پول کم آورده‌ام. تمام مدت خسته‌ام.»
بکت نشانی خانه‌ی امیل نولده، کارل اشمیت‌روتلف و اریش هکل را از خانم زاورلانت گرفته بود، اما به دیدار هیچ‌یک از آن‌ها نرفت.
مارک نیکسون، یکی از دو ویراستار کتاب، یادآور می‌شود که بکت در کاخ ولیعهد برلین اجازه یافته بود آثار گرافیکی اشمیت‌روتلف، کیرشنر و ماکس لیبرمان را ببیند، درحالی‌که نقاشی‌های رنگ‌روغن این هنرمندان، حتا پیش از آغاز رسمی عملیات مصادره، در انبارها پنهان شده بود.
در ایام کریسمس، زمانی که موزه‌ها تعطیل بودند، بکت پیاده‌روی‌های طولانی در جنگل گرونوالد و پارک تیرگارتن می‌کرد و در دفتر خاطراتش نوشت: «چه‌قدر تنهایی را می‌پرستم!»
در آن زمستان بی‌قرار، از ناراحتی‌های جسمی گوناگونی نیز رنج می‌برد. افزون بر سرماخوردگی، یکی از شانه‌هایش و بخشی از پشتش دچار نوعی فلج شده بود. در میانه‌ی ژانویه، کیستی دردناک در ناحیه‌ی مقعد ۱۰ روز او را زمین‌گیر کرد، تا جایی که ناچار بود حتا غذایش را در حالت درازکش بخورد.
بااین‌حال، مطالعه برایش تنوع و سرگرمی فراهم می‌کرد. اکسل کائون، کارآموز جوان انتشارات روولت، از جمله رمان «دمیان» هرمان هسه را به او پیشنهاد کرد، اما این کتاب چندان توجهش را جلب نکرد. بکت رمان «هاینریش سبزپوش» اثر گوتفرید کلر را «خسته‌کننده» دانست، اما «افی بریست» اثر تئودور فونتانه را ستود.
نامه‌نگاری با مادرش نیز چندان دلگرم‌کننده نبود. سرانجام رمان «مرفی» او هم در فاصله‌ای کوتاه از سوی چند ناشر بریتانیایی رد شد. همیش همیلتون، ویراستار انتشاراتی، در آوریل ۱۹۳۷ در نامه‌ای به جورج ریوی، کوتاه و بی‌پرده نوشت: «افسوس که کتاب بکت همان‌قدر مبهم است که بیمش را داشتم. فکر نمی‌کنم بتوانم پیشنهاد انتشار بدهم!»
دوستی‌ای که مسیر زندگی را تغییر داد
در آستانه‌ی ترک برلین، بکت که ذاتاً فردی درون‌گرا بود، در حال‌وهوای سرخوشانه‌ی نوشیدن شامپاین با هاینتس پورپ دوست شد؛ متخصص موسیقی هندل، طراح صحنه و دوست نزدیک برونو تراون که گرایش‌هایی آزادی‌خواهانه داشت و در تئاتر دولتی شهر هاله، کنار رود زاله، کار می‌کرد.
پورپ خود هنرمندی بااستعداد در عرصه‌ی هنرهای تجسمی و نقاشی آبرنگ بود و در فنون صحنه نیز تخصص داشت. این مرد معاشرتی اهل هاله، به‌ویژه در زمینه‌ی هنر نمایش و شیوه‌های کارگردانی، هم‌صحبتی دلپذیر برای بکت بود.
بکت، نویسنده و خیال‌پردازی که تنها در ظاهر همچون مجسمه‌ای مرمرین سرد و بی‌احساس به نظر می‌رسید، در یادداشت‌هایش معمولاً دیگران را با لحنی اندکی متکبرانه توصیف می‌کرد. اما درباره‌ی این مرد پرکار، صادق و یاری‌رسان، فقط با گرمی و همدلی می‌نوشت.
احتمالاً همین دوستی با آلمانی محبوب و همدلش بود که باعث شد بکت از سال ۱۹۴۵، پس از تغییر نگرشی آشتی‌جویانه و عمیق، بارها با میل و رغبت به آلمان بازگردد و بسیاری از نمایشنامه‌هایش برای نخستین بار در این کشور روی صحنه بروند.
بکت در ۲۲ ژانویه راهی هاله، در کنار رود زاله، شد و کلان‌شهر برلین را با احساس آسودگی نسبی پشت سر گذاشت. با پرداخت تنها ۲۰ فنیگ بهای ورودی و ۲۰ فنیگ هزینه‌ی اضافی، توانست حتا بدون مجوز ویژه از «تالار وحشت» در قلعه‌ی موریتسبورگ دیدن کند؛ نمایشگاهی از شاهکارهای هنر مدرن که رژیم نازی آن‌ها را نمونه‌هایی از هنر «منحط» طبقه‌بندی کرده بود؛ آثاری از اریش هکل، پل کله، فرانتس مارک، اسکار کوکوشکا، ارنست لودویگ کیرشنر، واسیلی کاندینسکی، لیونل فاینینگر، پائولا مودرزون‌بکر، ادوارد مونک و کارل اشمیت‌روتلف.
گویی الهام هنری به سراغش آمده بود. روز بعد، ساعت یازده صبح، دوباره به نمایشگاه بازگشت و با دادن ۵۰ فنیگ رشوه به نگهبان سالن، توانست پس از ساعت شش عصر نیز، برخلاف مقررات، در نمایشگاه بماند.
در ادامه‌ی سفر، بکت با مراکز تاریخی شرق آلمان و معماری قرون وسطی، باروک و کلاسیسیسم آشنا شد؛ مکان‌هایی که تا مدت‌ها در حافظه‌اش ماندند: حال‌وهوای تاریخی وایمار و بناهای باشکوه و کهن ارفورت، ناومبورگ و لایپزیگ.
او کلیسای جامع ارفورت را یکی از زیباترین شاهکارهای معماری گوتیک آلمان می‌دانست و از تماشای فضای داخلی موزه‌ی آنگر، در خیابان آدولف هیتلر، لذت برد. هنوز تا سپتامبر ۱۹۳۷، زمانی که قرار بود دست‌کم ۷۰۰ اثر هنری از این موزه خارج شوند، چند ماه باقی مانده بود. در آن هنگام، طبقه‌ی اول موزه مجموعه‌ای مهم و متنوع از هنر مدرن را در خود جای داده بود؛ آثاری از ویلهلم لمبروک، کاندینسکی، بارلاخ و نمایندگان گروه هنری «بروکه».
به تعبیر هوشمندانه‌ی ویراستاران کتاب، بکت «گویی در تاریخ هنر آلمان به عقب سفر می‌کرد».
او همه‌جا، چه در موزه‌ها و چه در مجموعه‌های خصوصی، سراغ نقاشی‌های اتو دیکس، امیل نولده و لیونل فاینینگر را می‌گرفت. اما اغلب بخش‌های هنر معاصر تعطیل شده بودند یا آثار مورد علاقه‌اش را از نمایشگاه‌ها برداشته بودند. برخلاف تجربه‌اش در هامبورگ، این بار حتا معرفی‌نامه‌ی کنسولگری بریتانیا هم به کارش نمی‌آمد.
در لایپزیگ، حال روحی‌اش از همیشه بدتر شد. آثار هنری ماکس کلینگر نتوانستند سرحالش بیاورند، اتاق مهمان‌خانه‌اش با وجود سرمای شدید گرم نمی‌شد و کنسرتی در تالار گواندهاوس به نظرش «توهینی به حواس و فهم انسان» بود.
اما در درسدن، «فلورانس کنار رود البه»، اوضاع متفاوت بود. بکت در ۲۹ ژانویه‌ی ۱۹۳۷ به این شهر رسید. از پیلنیتس و مایسن دیدن کرد و به تماشای اپرای «عروسی فیگارو» با رهبری کارل بوم نشست؛ اجرایی که درباره‌اش نوشت: «اولین اپرایی بود که از تمام‌شدنش متأسف شدم.»
بااین‌حال، باز هم نقاشان در مرکز توجهش بودند؛ این بار استادان قدیمی. بکت ۱۰ روز تمام را در مجموعه‌ی زوینگر و آکادمی قدیمی گذراند. در نگارخانه‌ی نقاشی، از تماشای تابلوی «دلاله» اثر یوهانس ورمیر، که آن را «توصیف‌ناپذیر زیبا» می‌دانست، تابلوی «ونوس» اثر نیکولا پوسن و نقاشی باشکوه «سنت سباستین» اثر آنتونلو دا مسینا به وجد آمد. جزئیات تابلوی آخر چنان در ذهنش نقش بست که دهه‌ها بعد نیز آن‌ها را به یاد می‌آورد.
به لطف معرفی‌نامه‌های پورپ، بکت توانست با گرت پالوکا، رقصنده‌ی مشهور، ارتباط برقرار کند. پالوکا نیز او را با ویل گروهمان، شریک زندگی سابقش و مدیر برکنارشده‌ی موزه‌ی زوینگر در سال ۱۹۳۳، آشنا کرد.
گروهمان نه‌تنها در پژوهش‌های بکت درباره‌ی پل کله، پابلو پیکاسو، ارنست لودویگ کیرشنر و کاندینسکی به او کمک کرد بلکه دیدگاه‌های آن روز بخشی از نخبگان فکری یهودی را نیز برایش شرح داد. بکت در یادداشت‌هایش از قول او نوشت: «می‌گوید ماندن جالب‌تر از رفتن است، حتا اگر رفتن ممکن باشد. آن‌ها نمی‌توانند افکار را کنترل کنند. نمی‌توان مدت دوام رژیم را تخمین زد؛ این مسئله بیش از هر چیز به پیامدهای اقتصادی بستگی دارد. اگر رژیم فروبپاشد، بهتر است او و امثال او همان‌جا باشند؛ یا از میان بروند یا دوباره فعال شوند.»
دیدار با پوتزو
بکت از طریق پالوکا و گروهمان به محفل برجسته‌ای از مهاجران بلاروس راه یافت که شاهزاده نیکلای اوبولنسکی و ایدا بینرت، مجموعه‌دار آثار هنری و مادرشوهر سابق پالوکا، از چهره‌های آن بودند. او بینرت را زنی اهل فضل و مطالعه می‌دانست که از ذوق و استعداد سازمان‌دهی مادام دو استال برخوردار بود، اما از تمایل روزافزونش به تکرار «ذکرهای نازی‌وار» پس از نوشیدن الکل انتقاد می‌کرد.
بااین‌حال، بکت در همین جمع، چنان‌که دیردری بیر پیش‌تر نیز دریافته بود، به‌واسطه‌ی آنا فون گرسدورف، یکی از بستگان آلمانی شاهزاده، با ماجرایی به‌یادماندنی روبه‌رو شد؛ ماجرایی که آن زمان نمی‌دانست بعدها نقشی مهم در آثار ادبی‌اش خواهد داشت.
فئودور استپون، استاد روسی‌تبار ادبیات و فرهنگ اسلاوی، درباره‌ی یک نویسنده‌ی هم‌وطن خود، آندری بلی که او را «جیمز جویس روسیه» می‌نامیدند، سخنرانی کرد. همسر بلی، آسیا تورگنیوا، از بستگان ایوان تورگنیف بود و خواهری داشت که با مردی ایتالیایی به نام پوتزو ازدواج کرده بود.
بکت احتمالاً در آن شب برای نخستین بار این نام عجیب را شنید؛ نامی که بعدها بر یکی از شخصیت‌های اصلی نمایشنامه‌ی «در انتظار گودو» نشست.
آکادمی قدیمی درسدن نیز الهام‌بخش نمایشنامه‌ی «در انتظار گودو» شد که بکت نوشتن آن را در سال ۱۹۴۸ آغاز کرد. به گفته‌ی جیمز نولسون، می‌توان طرح بصری نمایشنامه‌ی بکت را در تابلوی تأثیرگذار کاسپار داوید فریدریش، «دو مرد در حال تماشای ماه»، اثر سال ۱۸۱۹، یافت: دو مرد پالتوپوش از پشت دیده می‌شوند که به ماه چشم دوخته‌اند؛ ماهی که شاخه‌های تیره‌ی درختی بزرگ و بی‌برگ دور آن را قاب گرفته‌اند.
بکت پیش‌تر در وایمار، در میخانه‌ی اشتات‌هاوس‌شنکه، متل شمارشی کودکانه‌ی «سگی وارد آشپزخانه شد» را شنیده بود؛ شعری که بعدها عیناً و به همان زبان آلمانی در ساختار نمایشی «در انتظار گودو» گنجاند.
بکت در ماه مارس سفرش را با قطار، در امتداد جاده‌ی رمانتیک و جنگل اشتایگروالد، ادامه داد و به بامبرگ رسید؛ شهری که آن را «بامبرگ دوست‌داشتنی» نامید. منظره‌ی قرون‌وسطایی شهر و گنجینه‌های هنری آن، از جمله مجسمه‌ی باشکوه سوارکار، مسحورش کرد.
سپس از وورتسبورگ گذشت؛ شهری که هم نقاشی‌های دیواری تیه‌پولو در اقامتگاه شاهزاده‌اسقف و هم شراب فرانکونیایی که در آنجا نوشید، برایش فراموش‌نشدنی بودند. در نورنبرگ، از این‌که نتوانست نسخه‌ی اصلی اثر مشهور «دست‌های در حال دعا» را در خانه‌ی دورر ببیند، دلخور شد؛ اثری که زمانی تصویری از آن در اتاق کودکی‌اش داشت.
در رگنسبورگ نیز طی یک روز پرجنب‌وجوش و نفس‌گیر، از همه‌ی دیدنی‌های این شهر تاریخی و امپراتوری بازدید کرد. سرانجام، در چهارم مارس ۱۹۳۷، با بودجه‌ای که روزبه‌روز محدودتر می‌شد، به مونیخ رسید؛ شهری که به‌عنوان مرکز دیرینه‌ی هنر آبجوسازی در جنوب آلمان می‌شناخت.
بکت در مونیخ نیز، مانند هامبورگ و درسدن، با سماجت می‌کوشید به محافل فرهنگی شهر راه پیدا کند که هنوز به‌طور کامل زیر سلطه‌ی محدودیت‌های رژیم نازی نرفته بودند. از طریق هانس روپه، دوست ریلکه و متصدی موزه‌ی ملی باواریا، با گونتر فرانکه، گالری‌دار جوانی آشنا شد که با برگزاری نمایشگاه و خرید آثار، از نقاشان شناخته‌شده و کمترشناخته‌شده حمایت می‌کرد.
گالری آثار گرافیکی او در خیابان برینر یکی از معدود پناهگاه‌هایی بود که هنوز می‌شد آخرین نمونه‌های آثار فرانتس مارک، امیل نولده و ماکس بکمان را در آن دید.
بکت چهار هفته در گالری‌ها، موزه‌ها و کافه‌های محل رفت‌وآمد هنرمندان و روشنفکران مونیخ پرسه زد. از پیناکوتک قدیمی بسیار خوشش آمد، اما بیشتر دیدارهایش، از جمله دیدارش با ادگار انده، نقاش سوررئالیست، ناامیدکننده بودند؛ شاید تا حد زیادی به‌دلیل خودمحوری و ناآگاهی متقابل.
با کارل والنتین در زیرزمین
اما هنوز دیداری تأثیرگذار در انتظار بکت بود. شبی در کاباره‌ی بنز، زوج کمدین لیزل کارلشتات و کارل والنتین را روی صحنه دید. اجرای آن دو چنان تحت تأثیرش قرار داد که تصمیم گرفت والنتین را از نزدیک بشناسد. سرانجام یوزف آیشهایم، بازیگری که بکت از دوران اقامتش در برلین می‌شناخت، توانست در اول آوریل، آخرین روز اقامت بکت در آلمان، دیداری عجیب‌وغریب با این چهره‌ی سرکش و نامتعارف مونیخی ترتیب دهد.
والنتین، درحالی‌که در یک دست مشعل و در دست دیگر خلال‌دندانی خزپوش داشت، دو مهمانش را به زیرزمین خانه‌اش در شماره‌ی ۳۳ خیابان فربرگرابن برد و از میان راهروهای پیچ‌درپیچ و دخمه‌های تودرتو عبور داد تا «موزه‌ی جدیدش» را نشان‌شان دهد؛ مجموعه‌ای گروتسک و غریب از خرت‌وپرت‌های کهنه، وسایل صحنه و عروسک‌های کاهی ترسناک.
والنتین زیر لب و با لهجه‌ی محلی نامفهومی جمله‌هایی ظاهراً بی‌ربط درباره‌ی موزه‌ی مجسمه‌های مومی مادام توسو زمزمه می‌کرد و لابه‌لای حرف‌هایش، با لحنی پیشگویانه، از سرنوشت بکت می‌گفت: «خب، فردا با هواپیما می‌ری انگلستان. من اگه جای تو بودم، نمی‌رفتم. ملخ هواپیما ممکنه به همین راحتی بشکنه؛ اون‌وقت دیگه حسابی تو دردسر می‌افتی!»
ناگهان تحمل این وضعیت برای دلقک غمگین بیش از حد شد و آن دو مرد حیرت‌زده را در نیمه‌تاریکی رها کرد.
بکت بعدها به گفته‌ی خودش اعتراف کرد که این زوج نامتعارف، کارلشتات و والنتین، همچون لورل و هاردی، کمدین‌های آشوبگری که بعدها الهام‌بخش او شدند، در شکل‌گیری ترکیب نامعمول استراگون و ولادیمیر در نمایشنامه‌ی «در انتظار گودو» نقش داشتند.
ماجراجویی بکت در آلمان، دوم آوریل ۱۹۳۷ به پایان رسید. اداره‌ی کنترل ارز سرانجام به او اجازه داد با تنها ۳۵ رایش‌مارک در جیب از کشور خارج شود. بکت که از نظر روحی و جسمی تحلیل رفته بود، برای بازگشت به لندن پروازی ارزان‌قیمت را انتخاب کرد که از فرانکفورت و آمستردام می‌گذشت. قرار شد بار و وسایلش را، که حالا شمار فراوانی کتاب آلمانی، راهنمای سفر و کاتالوگ نمایشگاه نیز به آن‌ها اضافه شده بود، بعداً برایش بفرستند.
احساسش هنگام ترک آلمان دوگانه بود: «احساس آسودگی»، انبوهی از تأثیرات فراموش‌نشدنی و اندوهِ شیرینِ انسانی خوشبخت؛ همان‌گونه که خود گفته بود: «هیچ‌چیز خنده‌دارتر از بدبختی نیست…» ⬛
* «قدرت از راه شادی» (Kraft durch Freude یا به‌اختصار KdF) سازمانی وابسته به حکومت نازی بود که برنامه‌های تفریحی، سفر و فعالیت‌های فرهنگی و ورزشی را سازمان‌دهی می‌کرد و در خدمت تبلیغات و کنترل اجتماعی رژیم قرار داشت.
مشخصات کتاب: Samuel Beckett, German Diaries: 28 September 1936 – 1 April 1937, ed. Mark Nixon and Oliver Lubrich, trans. Gaby Hartel, Berlin: Suhrkamp Verlag, 2026.
سپاس‌گزارم از حبیب حسینی‌فرد که خبر انتشار این کتاب و همچنین این مقاله را به من داد.
