گرگی در درونم زوزه میکشد.*
بهنام بهزادی در آخرین فیلمش «من میترسم» گزارهی گزندهای را مطرح میکند تا مخاطبانش از خود بپرسند ما چه نسبتی با گذشتهی خود داریم؟ آیا ما هنوز میتوانیم شعر بگوییم یا به جهان با نگاه شاعرانه بنگریم؟
«من میترسم» سال ۱۳۹۷ ساخته شده و اکرانش به دلیل شیوع بیماری کووید ۱۹ و نیز تلاطمهای اجتماعی و سیاسی سالهای اخیر به تأخیر افتاده بود و حالا که پس از گذشت هشت سال رنگ پرده را به خود دیده، معانی ضمنی عجیبی را به ذهن بیننده متبادر میکند که در این وانفسا هنوز تازه و اثرگذار است.
به جان جوانی شاعر چند بار سوءقصد میشود و همزمان شغلش به مخاطره میافتد و بدبیاری پشت بدبیاری او را بر آن میدارد تا منشأ بدبختیهایش را کشف کند و همین ما را همراه او در ماجراهایی گرفتار میکند که مثل گردابی به درون خود میکشاند.
«من میترسم» فیلمی شاعرانه نیست؛ حتا دربارهی مرگ شاعر هم نیست؛ «من میترسم» دربارهی مرگ شعر است. عجیب است که بهنام بهزادی برخلاف قرار مألوف سالیان اخیر که سینماگران و نمایشگران از پرداختن به شخصیتهای منفی خودداری میکنند، رفتار میکند و کاراکترها را در طیف خاکستری قرار نمیدهد؛ آنان یکسره منفیاند.
روزی روزگاری، شعر بر زبان ایرانیان چنان جاری بود که حتا امکان داشت دادوستد خود را به زبان شعر انجام دهند و یا حتا شوخیهای سادهی خود را به نظم و با ظرافتهای زبانی و با وزن و قافیه و آرایههای ادبی بیان کنند.
شعر همیشه از سنگبناهای نظام شخصیتشناسی و هویت فرهنگی این مردم بوده. شعر برای آنان فقط یک بازی زبانی یا تفنن برای وقتگذرانی نبود؛ آنان شاعرانه میاندیشیدند و شعر جزئی مهم از ساختار ذهنشان را تشکیل میداد.
در واقع ایرانیان با اشعار شاعران بزرگ خود زندگی میکردند و هر ایرانی اگر هم شعر نمیگفت، لااقل دهها بیت از خیام و سعدی و حافظ و مولانا و فردوسی را حفظ بود و میتوانست بنا به موقعیت، آنچه را میخواست بیان کند، با شعری از یک شاعر سرشناس تضمین کند.
در چنین نظام معناشناسانهای، شعر برای یک ایرانی فقط کلام موزون و مقفی نیست، بلکه یک آوردهی تمدنی است؛ پدیداری است برای فهم مشترک هستی و درک نسبت بین اسطورهها و عقل و عرفان و عشق زمینی.
شعر برای آنان نوعی حکمت عملی است و این میراث تمدنی مشترک در فلات ایران است.
در «من میترسم» این معادله واژگونه شده است. قهرمان فیلم یک شاعر است. از قضا شاعری تیزبین، حساس و مدرن نیز هست که شغلی شاعرانه نیز دارد؛ شغلی که بیارتباط با سنت مردمانش نیست؛ او روی پارچهها چاپ سیلک انجام میدهد و در کارگاهش روی پوششهای زنانه نقشهای سنتی و بیتهایی با خط نستعلیق چاپ میکند.
داستان «من میترسم» زمانی گرهدار میشود که سرودن شعر و داشتن پیشهای که لطافتی زنانه دارد، ناگهان در تعارض با اشباحی قرار میگیرد که میخواهند نابودش کنند و شاعر را در وضعیتهایی قرار میدهند که از اساس برای آن ساخته نشده و لاجرم به انهدام جهان شاعرانهاش میانجامد.
فیلمساز از همان لحظهی شروع فیلمش وضعیت تهدیدآمیزی را که شخصیتها در آن قرار دارند، با نشان دادن مکرر نماهای ناظر از بالا به پایین از میدانهای شهر به رخ تماشاگرش میکشاند و ما را جداً از تهدیدی که در کمینمان نشسته میترساند.
هنرمندی که ارادهاش را در اختیار گرفتهاند، تنها آزادی را از او دریغ نکردهاند؛ او باید دچار واهمههای عمیقی شود از اینکه چنان بازیای بخورد که به هنگام مردن دیگر مستقل نباشد.

در اینجا ممکن است این پرسش پیش بیاید که شاعر روزگار ما چه نسبتی با شعر نوین در قرنی که گذشت دارد؟ پاسخ به این سؤال درک بهتری از جهان فیلم «من میترسم» به دست میدهد و ما را از آنچه بر ملتی روا داشتهاند، بهتر آگاه میکند.
در قرن بیستم برخی از نظریهپردازان و شاعران ایرانی، با تجدیدنظر کلی در شعر و میراث گذشتگان در فرم و محتوا دست به آفرینشگری زدند و انقلابی در شعر به وجود آوردند. آنان به ذات شعر و یا جوهر شاعرانگی اعتقاد داشتند و آن را در جهت افکار نوین تغییر دادند.
در این تحول اساسی نهتنها کلام، ذات شاعرانهاش را از دست نداد، بلکه کمک کرد تا بسیاری از مضامین کهنه و فرسوده، جایشان را به مفاهیم مدرن بدهند.
در این تغییر بنیادین، شعر رنگوبوی سیاسی بیشتری گرفت و به مسائل اجتماعی روزگار خود نزدیکتر شد. جامعه در حال زیرورو شدن بود و گسترش شهرنشینی، اعوجاجاتی در اندیشه و نگرش انسان به جهان پدید آورده بود. این اعوجاجات در شعر نیز بازتاب مییافتند؛ گاه در قالب اعتراض و گاه در استعارههایی که از ظهور انسانی نو در جامعهای در حال دگرگونی حکایت میکردند؛ انسانی که نهتنها زندگی شهری را تجربه میکرد، بلکه با مفاهیمی چون استبداد، آزادی، لذت، عشق، رنج و منزلت نیز نسبتی تازه برقرار میکرد.
در حقیقت برخورد با ایدئولوژیهای غربی، انسان ایرانی را از مدار خود خارج کرده بود و لاجرم باید به گونهی دیگری شاعرانگی را میآزمود.
در واقع شعر ایرانی در مواجهه با امواج سهمگین مدرنیته و تلاطمات اجتماعی و توفانهای سیاسی، نابود نشد؛ بلکه پوست انداخت و خود را طوری آراست تا پاسخی باشد به آنچه بر انسان ایرانی میگذرد. برای دریافتن اینکه حس کلی جامعه در سالهای انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی چه بوده، قطعاً مطالعهی اشعار شاعران و دقیق شدن در استعارات و حال و هوای این دفترهای شعر به درک و دریافت آنچه در ذهن مردمان میگذشت کمک میکند.
با این مرور مختصر درمییابیم که شعر، چه در دوران پیش از مواجهه با امر تجدد و چه در دورهی پس از آن، هرگز از جان و جهان ایرانیان به اندازهی امروز دور نبوده است.
در حقیقت یکی از چیزهایی که باید ما را بترساند این نکته است که در گذشته شعر به مثابه یک کنش گفتاری در جامعه اثر داشت. مردم واقعاً در کنار مرور اشعار شاعران قدیم، شعرهای جدید را میخواندند و روی چشمشان میگذاشتند و آن را به خاطر میسپردند. در محافل خصوصی یا در مجامع عمومی این اشعار خوانده میشدند و تأثیر میگذاشتند.
ولی در فیلم «من میترسم»، دوست شاعر در حالی از او طلب چند خط شعر میکند که میداند باید به خاطر او دست به اعمال خشونتباری بزند که ایبسا با ذات شعر مغایر است.
آنچه پس از دیدن «من میترسم»، در ما میماند، یک ترس واقعی است. ما با خودمان چه کردهایم؟ انگار فیلمساز از خود میپرسد با اندیشههای منسوخ و وجدانهای خاموشی که تنها اسیر بازی منفعت و قدرتند و به فلاکتِ سخیفترین امیال افتادهاند، چه در ما باقی مانده تا بتوانیم به کسوت انسانیمان بنازیم؟ و حتا این هم مهم نیست؛ ترس واقعی از جایی آغاز میشود که حتا ندانیم در غیاب شعر تا چه میزان تعفن فساد اندامهای جامعهمان را دربر گرفته است.
در فیلم «من میترسم»، همان شاعری که با زیباییشناسی شاعرانه اندیشههایش را بیان میکرد، چنان در رابطههای نازل و سخیف انسانهای بدنهاد گیر میکند که ناگزیر خود به بخشی از این بازی کثیف تبدیل میشود. در چنین جهانی شاعر، غریبهایست که خودش هم بخشی از معادلات قدرت میشود و خود را ویران میکند. «من میترسم» پر است از ارجاعاتی که از درون خود متن زاده میشوند و مرتباً به ما هشدار میدهند که در زیست امروز دیگر شاعران زاده نمیشوند.
از این نظر یکی از صحنههای فیلم بسیار گویاست: مهندس پشت فرمان ماشینش در ترافیک گیر کرده و دستفروش دورهگردی میخواهد به او شیئی را بفروشد که ابزاری رعبانگیز است؛ دورهگرد برای مهندس تبلیغ ابزاری را میکند که تشکیل شده از چند دندانهی فلزی تیز که میشود با آن روی ماشینها خط کشید و مهندس با لبخندی تلخ آن را میخرد.
فیلم بیش از آنکه اثری انتقادی یا اعتراضی باشد، بیشتر بازتاب حالت ذهنی و کیفیت عاطفی فیلمساز است.
بهزادی با داستانش به ما میگوید اگر در جهانی زندگی میکنیم که مبناهای اخلاقیاش از درون منفجر شده، تقصیر شاعر نیست. تنها گناه او این بوده که مدعیان اخلاق، ضد آن چیزی عمل کردهاند که مروجش بودهاند و او ناچار بوده با فاصلهگیری از معانی شاعرانهاش به درون مرکز این انفجار پا بگذارد.
آنان جهانهای اخلاقی دیگر را بهشدت نکوهش کردند و وجدان دیگران را با مقولهی گناه شلاق زدند و به ناگزیر راهی جز تقابل باقی نگذاشتند. پیچیدگی از جایی آغاز شد که مدعیان ایمان دینی، دنیای لذات دنیوی را کشف و تصرف کردند و آن دیگران را همچنان به بهانهی گناه تازیانه زدند.
«من میترسم» روایت زوال و اضمحلال است؛ از جامعهای که شعر در آن قدرت ابراز نداشته باشد باید ترسید.
در اینجا شعر فقط زیبایی نیست و غیاب ناگهانی شعر فقط نشان انحطاط و زوال نیست. نشان از نابودی تمدنی زایا و شاعرانه است.
در اینجا و در چنین موقعیتهای چرکی، دیگر سخن، یادگاری نیست که در این گنبد دوار بماند؛ چرا که بیحافظگی آدمیان را از سخن تهی کرده و آنچه به جا گذاشته اعمال شریرانه برای رسیدن به میلهای غیرمتعالی است. آنان دیگر از دنیای درون حرف نمیزنند؛ چرا که اشخاص فاسد چنین جهانی را از درون منفجر میکنند.
«من میترسم» از این درونمایه لبریز است؛ شعر کنشی اخلاقی است و ما با نابود کردن شالودههای انسانی کردارمان، آن را از محتوا تهی و نابودش کردهایم.
فردریش هولدرلین، شاعر بزرگ آلمانیزبان، در شعری با عنوان «نان و شراب» عبارتی را با عنوان «شعر در زمانهی عسرت» به کار گرفت که بعدها به اشکال مختلف تکرار شد. او میپرسد که شاعران در زمانهای که پیوندهای معنوی انسان گسسته شده به چه کار میآیند؟ این پرسش برای همیشهی تاریخ تعمیمپذیر است.
تئودور آدورنو، فیلسوف مشهور آلمانی، بیش از یک قرن بعد از هولدرلین این مضمون را در مواجهه با فاجعهی انسانی هولوکاست به طریقی دیگر به بحث گذاشت. او در سال ۱۹۴۹ در جستاری تحت عنوان «نقد فرهنگ و جامعه» نوشت: «نقد فرهنگ در برابر آخرین مرحلهی دیالکتیک فرهنگ و بربریت قرار دارد. پس از آشویتس شعری سرودن بربرمنشانه است. و این شناختی را هم تحلیل میبرد که بیان میکند، چرا امروز شعری سرودن ناممکن شده است».**
در واقع آنچه فیلمساز را آزار داده، شکل دیگری از همین پرسش اخلاقی است. در زمانهای که بنیانهای اخلاقی یک جامعه منهدم شدهاند، شاعر چگونه میتواند دوست بدارد؛ شعر بسراید و خواننده داشته باشد؟
پاسخ فیلمساز اما تکاندهنده است. او با پایان هشدارآمیز فیلمش، پیامی پیشگویانه به جامعه میدهد: شما فقط شاعر را نکشتید؛ شاعر پیش از آنکه کشته شود، مرده بود؛ او شعر را در درون خود کشته بود.
هشدار بهزادی در پایان فیلم این ترس را درونی میکند؛ ترس فیلمساز از گرفتار شدن جامعه در چرخهی معیوب خشونت است: مهندس سوار بر ماشین بزرگ و سیاه خود میشود و موتورسواران در شهر تعقیبش میکنند و دوربین در نمایی سرازیر آنان را تعقیب میکند تا به تقاطعی سرنوشتساز میرسد: ما شما را به غیرشاعرانهترین وجه مجازات خواهیم کرد.
* گزیدهای از اشعار درون فیلم. شعرها از رسول یونان و شهاب مقربین
** مقالهی «فلسفیدن پس از آشوویتس»، بهرام محبی، ۱۴ مرداد ۱۳۹۸، رادیو زمانه